![]() Χρυσή ψήφος σε σχήμα βατράχου με λεπτή κοκκίδωση, από τον θολωτό τάφο της Κουμάσας (Μεσαρά). ![]() Χάρτης της Μεσοελλαδικής Περιόδου της Χαλκοκρατίας που καλύπτει τη νοτιώτερα ηπειρωτική Ελλάδα με τους ερευνημένους οικισμούς και εκείνους που έχουν απλώς επισημανθεί από την Αρχαιολογία. Οι τρεις αιώνες της Μεσοελλαδικής Εποχής (1900-1600 π.Χ. περίπου) αντιστοιχούν με την Μεσοκυκλαδική, την Παλαιοανακτορική της Κρήτης και με ένα τμήμα της Νεοανακτορικής. Ο πολιτισμός του ηπειρωτικού χώρου (ο Μεσοελλαδικός), παρουσιάζει, σε αντίθεση με τον Πρωτοελλαδικό της τρίτης χιλιετίας π.Χ., γενική κάμψη και στασιμότητα. Υπάρχουν βέβαια πολλοί συνοικισμοί (όπως φαίνεται στο χάρτη) αλλά κανένα σημαντικό κέντρο. Μια βαθειά αλλαγή σημειώνεται και η χώρα επανέρχεται στην κλειστή οικονομία. ![]() Πολύχρωμη παράσταση πλοίων σε μεσοελλαδικό αγγείο της Ιωλκού. Η τεχνοτροπία είναι χαρακτηριστική του τέλους των Μεσοελλαδικών χρόνων, ακριβέστερα της μεταβάσεως προς την Υστεροελλαδική, τη Μυκηναϊκή δηλαδή περίοδο. Θαυμάσια παραδείγματα της φάσεως αυτής έδωσαν οι Μυκήνες, η Θήρα και οι Κυκλάδες γενικότερα. Από ιστορική άποψη σημασία έχει η παράσταση που δείχνει πολύκωπα πλοία στη σειρά. (Μουσείο Βόλου) ![]() Κατά τη δειάρκεια των ανασκαφών του 1974 ήρθε στο φως η ιστορικής σημασίας μικροσκοπική αυτή ζωφόρος,που ήταν ζωγραφισμένη στους τοίχους του δωματίου 5 της Δυτικής Οικίας στο Ακρωτήρι, η οποία απεικονίζει μια εκστρατεθτική αποστολή. Στο επάνω τμήμα της μικρογραφίας εικονίζεται η δεύτερη πόλη και πολεμικά πλοία, μεταξύ των οποίων και η ναυαρχίδα. Στο κάτω: η υπόλοιπη πόλη και ο τρίτος στόλος. (Αθήνα, Εθν. Αρχ. Μουσείο) ![]() Το ηφαίστειο της Θήρας κατά την έκρηξη του 1926. Πυκνός καπνός αναδίδεται από τον κρατήρα της Νέας Καμένης. Εμπρος και κάτω η σημερινή Θήρα (τα Φηρά). Αριστερά διακρίνεται το Ακρωτήρι όπου οι πρόσφατες ανασκαφές έφεραν στο φως τον συνοικισμό που είχε κάποτε ακμάσει στην προϊστορική Θήρα. Σε αυτή την περιοχή, εδώ και 35 αιώνες, μια καταστροφική έκρηξη του ηφαιστείου εξαφάνισε τον περίλαμπρο Μινωικό πολιτισμό. ![]() Κατά τις πρόσφατες ανασκαφές στο Ακρωτήρι της Θήρας ήλθαν στο φως μερικές ωραιότατες τοιχογραφίες. Επάνω: η τοιχογραφία της Ανοίξεως από το δωμάτιο Δ2. Οι κορυφές και οι πλαγιές ηφαιστειογενών βράχων καλύπτονται από κόκκινους κρίνους, άλλους μισανοιγμένους και άλλους σε πλήρη άνθηση. Παιχνιδιάρικα γεμάτα ζωή χελιδόνια χαριεντίζονται και φιλιούνται παίζοντας στον αέρα. (Αθήνα, Εθν. Αρχ. Μουσείο) ![]() Η τοιχογραφία του ψαρά που κρατάει δύο ορμαθούς σκουμπριά είχε διατηρηθεί σε άριστη κατάσταση όταν βρέθηκε, μαζί με μια άλλη τοιχογραφία όμοιου ψαρά, στη βορειοανατολική γωνία του δωματίου 5 της Δυτικής Οικίας στο Ακρωτήρι. Αποτελεί το παλαιότερο δείγμα πλήρους γυμνότητος στην κρητομυκηναϊκή τέχνη. (Αθήνα, Εθν. Αρχ. Μουσείο) |
Ο ιδιαίτερος ρόλος του εμπορίου Ανέκαθεν, οι άνθρωποι ταξίδευαν είτε από περιέργεια είτε, το συνηθέστερο, για να κάνουν εμπόριο. Το εμπόριο αποτελούσε έναν από τους σημαντικότερους τομείς της οικονομίας της εποχής του Χαλκού και είναι άρρηκτα συνδεμένο με την ανάπτυξη της ναυσιπλοΐας στο Αιγαίο κατά τις αρχές της 3ης χιλιετίας π.Χ. Ο κύριος παράγοντας, λοιπόν, που οδήγησε στην ανάπτυξη του θαλάσσιου εμπορίου ήταν η ανάγκη πώλησης ή εξεύρεσης πρώτων βιοτεχνικών υλών (οψιανός, μέταλλα). Τα ευρήματα από οικισμούς και νεκροταφεία της εποχής του Χαλκού κάνουν σαφή τον ενδοαιγαιακό κυρίως χαρακτήρα του εμπορίου και συμβάλλουν στη διάγνωση των πυκνών δικτύων ανταλλαγών, τοπικών και εκτεταμένων, αλλά και της έντασης των πολιτιστικών επαφών στις διαφορετικές περιόδους της εποχής του Χαλκού. Οι κυκλαδίτες ναυτικοί έπαιξαν αναμφισβήτητα πρωτεύοντα ρόλο στο διαμετακομιστικό εμπόριο του προϊστορικού Αιγαίου, αφού οι Κυκλάδες αποτελούν την υδάτινη γέφυρα, που ενώνει την ηπειρωτική Ελλάδα με τη Μικρά Ασία, και το βόρειο με το νότιο Αιγαίο και την Κρήτη. Μικροί στόλοι μονόξυλων, κωπήλατων πλοίων διασχίζουν κατά την 3η χιλιετία π.Χ. το Αιγαίο μεταφέροντας πρώτες ύλες από τα λατομεία της Μήλου (οψιανός) και τα μεταλλωρυχεία των δυτικών Κυκλάδων, χρωστικές ύλες (αζουρίτη, μαλαχίτη), χρωματοθήκες, μαρμάρινα ειδώλια και αγγεία, ασημένια κοσμήματα, είδη κεραμικής (τηγανόσχημα), κ.λπ. Κατά το δεύτερο μισό της 3ης χιλιετίας σημειώνονται εντατικότατες επαφές ανάμεσα στα νησιά του βορειοανατολικού Αιγαίου, τις Κυκλάδες και τα ανατολικά παράλια της νότιας Ελλάδας. Aυτές επεκτείνονται, πέρα από τη μεταλλοτεχνία, και σε άλλους πολιτιστικούς τομείς (ιδεολογία, αγαθά κύρους-γοήτρου, αρχιτεκτονική) και απηχούν τόσο την οικονομική ευμάρεια όσο και τη νέα κοινωνική δομή των αιγαιακών κοινοτήτων. Στο Aιγαίο επικρατεί την περίοδο αυτή, θα έλεγε κανείς, ένα "διεθνές πνεύμα"! Kατά τη Μέση Χαλκοκρατία ο έλεγχος του θαλάσσιου εμπορίου του Αιγαίου περνά στα χέρια των κατοίκων της μινωικής Κρήτης. Η αναζήτηση νέων μεταλλοφόρων πηγών στην κεντρική και ανατολική Μακεδονία, τη Θάσο και τα νοτιοανατολικά Βαλκάνια, οδηγεί τους Μινωίτες στο βόρειο Αιγαίο (Σαμοθράκη, Λήμνος). Την ίδια περίοδο οι Κυκλαδίτες εγκαινιάζουν τις επαφές τους με την ηπειρωτική Ελλάδα, και, λίγο πριν τα μέσα της 2ης χιλιετίας π.Χ., το κυκλαδικό πνεύμα φαίνεται πως έχει διεισδύσει, μαζί με το μινωικό, στον ανερχόμενο μυκηναϊκό πολιτισμό. Μετά την καταστροφή της πόλης του Ακρωτηριού της Θήρας (1628 π.X.), που επέφερε βαρύτατες απώλειες στον κυκλαδικό στόλο, και μετά την αποδυνάμωση της μινωικής Κρήτης, περίπου το 1450 π.Χ., οι Κυκλαδίτες συμπορεύονται στο θαλάσσιο εμπόριο με τους Μυκηναίους. Η επέκταση της μυκηναϊκής κυριαρχίας στην Κρήτη, τις Κυκλάδες και τα νησιά του νότιου Αιγαίου κατά το δεύτερο μισό της 2ης χιλιετίας εκφράζεται στην οικιστική (μέγαρα, ιερά) και την ταφική αρχιτεκτονική, τα ταφικά έθιμα (ξίφη ως κτερίσματα), τις οχυρώσεις (κυκλώπεια τείχη) την ειδωλοπλαστική και την κεραμική των νησιών. Η σημασία της ναυπηγικής Ιδιαίτερη σημασία για τις εμπορικές επαφές και γενικότερα για την ανάπτυξη των θαλάσσιων επικοινωνιών στο Αιγαίο της εποχής του Χαλκού είχε η ναυπηγική. H τέχνη αυτή, αναπτύχθηκε ιδιαίτερα, χάρις στο συνδυασμό της τεχνικής δεξιότητας των ανθρώπων στην ξυλουργική και των εμπειρικών γνώσεων τους στην υδροδυναμική, την αεροδυναμική και την αστρονομία. Τα αρχαιολογικά ευρήματα (εγχάρακτες παραστάσεις πλοίων σε σκεύη και μολύβδινα ομοιώματα πλοίων) μας πληροφορούν ότι κατά την Πρώιμη Χαλκοκρατία χρησιμοποιούνταν μονόξυλα πλοία, που κινούνται με 25-40 κωπηλάτες. Tέτοια πλοία θα επανδρώνονταν μόνο με τη σύμπραξη περισσοτέρων κοινοτήτων και θα μπορούσαν να διανύσουν σε διάστημα τριών εβδομάδων απόσταση 200 ναυτικών μιλίων, διακινώντας τρόφιμα, οψιανό, μέταλλα, μαρμάρινα ειδώλια και αγγεία. Τέλος, πλοία με πανιά (ιστιοφόρα) δεν χρησιμοποιούνται πριν το 2000 π.Χ. Επικοινωνίες με επίκεντρο τα νησιά του βόρειου και κεντρικού Αιγαίου (πρώιμη χαλκοκρατία) Κατά την πρώιμη εποχή του Χαλκού (πρώιμη χαλκοκρατία, 3η χιλιετία π.Χ.) αναπτύχθηκαν στο χώρο του Αιγαίου δύο σημαντικοί πολιτισμοί: ο πολιτισμός του βορειοανατολικού Αιγαίου (ή Τρωικός πολιτισμός όπως ονομάζεται από ορισμένους) και ο κυκλαδικός πολιτισμός. Ο πολιτισμός του βορειοανατολικού Αιγαίου αναπτύχθηκε στον ευρύτερο χώρο που ορίζεται από τα νησιά του βορειοανατολικού Αιγαίου και τα απέναντί τους μικρασιατικά παράλια. Κυριότερα χαρακτηριστικά του ήταν η δημιουργία οργανωμένων οικισμών και η ανάπτυξη και διάδοση της μεταλλουργίας του ορείχαλκου (μπρούντζου) στο κεντρικό και νότιο Αιγαίο. Η χρήση ορείχαλκου (μπρούντζου) για την κατασκευή ανθεκτικών εργαλείων σημειώνεται, για πρώτη φορά στο Αιγαίο, στην Τρωάδα και τα νησιά του βόρειου Αιγαίου (Λήμνο, Λέσβο) κατά τις αρχές της 3ης χιλιετίας π.Χ. Ο κασσίτερος, βασικό μέταλλο για την παραγωγή του μπρούντζου, δεν υπάρχει στο Αιγαίο, αλλά στο Ουζμπεκιστάν, το Αφγανιστάν ή τη Μικρά Aσία (οροσειρά Ταύρου) και έφτανε στις Κυκλάδες και την ηπειρωτική Ελλάδα με τη μορφή έτοιμου κράματος μπρούντζου, μέσω των νησιών του βόρειου Αιγαίου. Ο κυκλαδικός πολιτισμός αναπτύχθηκε στα νησιά των Κυκλάδων από τα οποία πήρε και το όνομά του. Οι δημιουργοί του ασχολούνταν, εκτός από την αγροτική οικονομία, και με το εμπόριο. Πιο συγκεκριμένα, εκμεταλλεύονταν τα λατομεία οψιανού της Μήλου και αργύρου, μολύβδου και χαλκού της Σίφνου, της Κύθνου και άλλων περιοχών των Κυκλάδων. Τα μεταλλεύματα που εξόρυσσαν, τα εμπορεύονταν σχεδόν σε ολόκληρο το Αιγαίο με αποτέλεσμα τη μεγάλη ανάπτυξη του θαλάσσιου εμπορίου. Έτσι, οι Κυκλάδες λειτούργησαν ως μια γέφυρα επικοινωνίας του βόρειου Αιγαίου και της Μικράς Ασίας με την κεντρική και τη νότια ηπειρωτική Ελλάδα. Λίγο πριν τα μέσα της 3ης χιλιετίας, ο κυκλαδικός πολιτισμός συντέλεσε αποφασιστικά στην ανάπτυξη της ναυτιλίας, τη χάραξη νέων θαλάσσιων δρόμων και τη διαμόρφωση εμπορικών δικτύων, μέσω των οποίων, ήλθαν σε επαφή η ηπειρωτική και παράκτια Ελλάδα, η Μικρά Ασία και τα νησιά, διαμορφώνοντας, από τα μέσα περίπου της 3ης χιλιετίας, μια πολιτιστική κοινή, που περιγράφεται εύστοχα με τον όρο "διεθνές πνεύμα". Μάλιστα, η ανάπτυξη της ναυπηγικής, από τις αρχές της 3ης χιλιετίας π.Χ., επέφερε την εντατικοποίηση της ναυσιπλοΐας και την επέκταση των εμπορικών επαφών των νησιωτών, τόσο μεταξύ τους όσο και με τις κοινότητες της ηπειρωτικής Ελλάδας, της Μικράς Ασίας και της Κρήτης. Άμεσες εμπορικές επαφές με περιοχές τόσο της ανατολικής Μεσογείου (Εγγύς Ανατολή) όσο και της δυτικής (Μάλτα), εικάζονται από διάφορα ευρήματα (σφραγίδες, οστέινα πλακίδια). Πρωτεύοντα ρόλο στο θαλάσσιο εμπόριο του Αιγαίου έπαιξαν αναμφισβήτητα, λόγω της γεωγραφικής τους θέσης, η Λήμνος, στην είσοδο του Ελλησπόντου, και οι Κυκλάδες, που συνιστούν μια πολυσύχναστη υδάτινη γέφυρα, που ενώνει την ηπειρωτική Ελλάδα με τη Μικρά Ασία, και το βόρειο με το νότιο Αιγαίο. Γύρω στα τέλη της πρώιμης Χαλκοκρατίας, εμφανίστηκαν κάποια πρωτόγνωρα στοιχεία στην αρχιτεκτονική, την κεραμική και τη μεταλλοτεχνία των Κυκλάδων και της κεντρικής και νότιας ηπειρωτικής Ελλάδας, τα οποία παρουσιάζουν ομοιότητες με αντίστοιχα στοιχεία από το βόρειο και το ανατολικό Αιγαίο. Οι ομοιότητες αυτές συνδέονται από ομάδα ερευνητών με μετακινήσεις πληθυσμών από το βόρειο Αιγαίο και τη δυτική Μικρά Ασία προς τις Κυκλάδες και με τη διάδοση των νέων αυτών στοιχείων στην παράλια ηπειρωτική χώρα. Σύμφωνα με άλλη άποψη οι ομοιότητες αυτές είναι απόρροια των εντατικών εμπορικών επαφών που άρχισαν πριν τα μέσα της 3ης χιλιετίας π.Χ., στο πλαίσιο εξασφάλισης μετάλλων από τις Κυκλάδες, και οδήγησαν σταδιακά στη διαμόφωση μιας πολιτισμικής κοινής στο Αιγαίο, η οποία περιγράφεται με τον όρο "διεθνές πνεύμα". Χαρακτηριστικά στοιχεία αυτής της λεγόμενης και "ανατολίζουσας" φάσης είναι η οχύρωση των οικισμών στις Κυκλάδες (Καστρί Σύρου, Πάνορμος Νάξου), η χειροποίητη κόκκινη και μαύρη στιλβωμένη κεραμική, η χρήση, για πρώτη φορά στο Αιγαίο, κεραμικού τροχού και η ιδιαίτερη ανάπτυξη της μεταλλουργίας του μπρούντζου, που στο βόρειο Αιγαίο ήταν ιδιαίτερα αναπτυγμένη από τις αρχές της 3ης χιλιετίας π.X. Επικοινωνίες με επίκεντρο τα νησιά του βόρειου και κεντρικού Αιγαίου κατά τη μέση εποχή του Χαλκού (μέση χαλκοκρατία) Κατά τη μέση εποχή του Χαλκού (μέση χαλκοκρατία, 2000-1550 π.Χ.), στα νησιά του βόρειου και του ανατολικού Αιγαίου, κέντρα της πρώιμης χαλκοκρατίας (Πολιόχνη Λήμνου και Θερμή Λέσβου) κατοικούνται και πάλι, μετά από εγκατάλειψη μερικών εκατοντάδων ετών, χωρίς όμως να ανακτήσουν την παλαιά τους αίγλη. Αντίθετα με αυτά, άλλοι μικρότεροι οικισμοί κατοικούνται χωρίς διακοπή και γνωρίζουν πληθυσμιακή αύξηση, οικοδομική επέκταση και οικονομική ακμή, οφειλόμενη κατά βάση στη θέση τους πάνω στους θαλάσσιους εμπορικούς δρόμους που ένωναν τον Εύξεινο Πόντο και τη Μικρά Ασία με το κεντρικό Αιγαίο, την ηπειρωτική Ελλάδα και την Κρήτη. Κατά τη μέση χαλκοκρατία κυρίαρχη θέση στο θαλάσσιο εμπόριο του Αιγαίου κατέχει η μινωική Κρήτη. Τα πολλά αντικείμενα μινωικής προέλευσης που έχουν βρεθεί σε διάφορες τοποθεσίες του βορειοανατολικού Αιγαίου αποδεικνύουν τη μεγάλη εμβέλεια του μινωικού διαμετακομιστικού εμπορίου. Η μινωική παρουσία στην περιοχή συνδέεται με την εξασφάλιση μετάλλων από τα μεταλλεία των νοτιοανατολικών Βαλκανίων, της κεντρικής και ανατολικής Μακεδονίας και της Θάσου. Εκτός από την Κρήτη, τα νησιά του βόρειου Αιγαίου διατηρούσαν, επίσης, όπως δείχνουν τα αρχαιολογικά ευρήματα, επαφές με την κεντρική και νότια ηπειρωτική Ελλάδα, Οι Κυκλαδίτες, έμπειροι ναυτικοί και έμποροι, εκμεταλλεύτηκαν τη γεωγραφική θέση των νησιών τους και τη σημασία τους στο διαμετακομιστικό εμπόριο των Μινωιτών με την ηπειρωτική Ελλάδα και το βόρειο Αιγαίο, συνεργάστηκαν με αυτούς, εξασφαλίζοντας έτσι την οικονομική ευμάρεια και ανάπτυξή τους. Περίπου την ίδια εποχή φαίνεται ότι άρχισαν, πιθανότατα με πρωτοβουλία των Κυκλαδιτών, επαφές και με την ηπειρωτική Ελλάδα. Λίγο πριν τα μέσα της 2ης χιλιετίας π.Χ. το κυκλαδικό πνεύμα φαίνεται πως είχε διεισδύσει, μαζί με το μινωικό, στον ανερχόμενο μυκηναϊκό πολιτισμό, διαπίστωση που τεκμηριώνεται από μεγάλο αριθμό αρχαιολογικών ευρημάτων. Επικοινωνίες με επίκεντρο τα νησιά του βόρειου και κεντρικού Αιγαίου κατά την ύστερη εποχή του Χαλκού (ύστερη χαλκοκρατία) Τα νησιά του Αιγαίου ως κατεξοχήν άγονες και απρόσιτες περιοχές στήριζαν ανέκαθεν την οικονομία τους στη ναυτιλία και το εμπόριο. Τα λιμάνια τους ήταν σημαντικά για τις διεθνείς ανταλλαγές, καθώς αποτελούσαν ένα αναγκαίο πέρασμα για τα πλοία. Κατά την Ύστερη Χαλκοκρατία οι Κυκλάδες και αργότερα τα νησιά του νοτιοανατολικού Αιγαίου απέκτησαν ιδιαίτερη σημασία για το διεθνές εμπόριο, καθώς βρέθηκαν στο κέντρο της μυκηναϊκής εξάπλωσης. Οι συχνές επαφές με τους άλλους λαούς και ο πλούτος των υλικών αγαθών που έφθανε στα λιμάνια έφεραν στους κατοίκους των νησιών μεγαλύτερη οικονομική ευμάρεια αλλά και νέες ιδέες από τους γύρω πολιτισμούς. Με τον τρόπο αυτό διατηρήθηκε το "διεθνές πνεύμα" που διέκρινε τον πολιτισμικό αυτό χώρο από την Πρώιμη Χαλκοκρατία. Οι έμπειροι κυκλαδίτες ναυτικοί συνέπραξαν κατά τη Μέση Χαλκοκρατία (2000-1550 π.Χ.) με τη μεγάλη οικονομική δύναμη της περιόδου, τη μινωική Κρήτη, κέρδισαν πλούτο και οργάνωσαν τους πρώτους μεγάλους οικισμούς, οι οποίοι, παρά τις αλλεπάλληλες φυσικές καταστροφές, επιβίωσαν και εξελίχθηκαν κατά την Ύστερη Χαλκοκρατία (1550-1050 π.Χ.) σε ισχυρά αστικά κέντρα. Το Ακρωτήρι Θήρας αποτελεί κατά την Υστεροκυκλαδική περίοδο μοναδικό κοσμοπολίτικο κέντρο, στο οποίο συμβιώνουν στοιχεία της μινωικής Κρήτης (αρχιτεκτονική, τοιχογραφίες, λατρεία) και του ανερχόμενου μυκηναϊκού κόσμου μέσα σε έντονα κυκλαδικό κλίμα. Η έκρηξη του ηφαιστείου της Θήρας (1628 π.Χ.), η αύξηση της μυκηναϊκής δύναμης και η καταστροφή των μινωικών ανακτόρων (περίπου το 1450 π.Χ.) σηματοδοτούν μια νέα πολιτιστική περίοδο στα νησιά του Αιγαίου. Οι Κυκλαδίτες εξακολουθούν να βρίσκονται στο προσκήνιο, συνεργαζόμενοι πλέον στο θαλάσσιο διαμετακομιστικό εμπόριο με τους Μυκηναίους. Η εμβέλεια των Μυκηναίων φθάνει ως το βορειοανατολικό Αιγαίο (Λήμνος). Η επίδραση όμως του μυκηναϊκού πολιτισμού γίνεται ολοένα πιο ισχυρή και είναι εμφανής στην αρχιτεκτονική (οχυρώσεις), τη διοικητική οργάνωση (μέγαρα), τη θρησκεία (ιερά), τα ταφικά έθιμα και την τέχνη κυρίως των Κυκλάδων και των νησιών του νότιου Αιγαίου. Η έκρηξη του ηφαιστείου της Θήρας στο τέλος της Υστεροκυκλαδικής Ι περιόδου άλλαξε την πορεία των οικονομικών εξελίξεων στο Αιγαίο γιατί οι επιπτώσεις της εξασθένησαν τη "μινωική θαλασσοκρατορία", δίνοντας ταυτόχρονα την ευκαιρία στα ανερχόμενα κέντρα της ηπειρωτικής Ελλάδας να πάρουν τα ηνία του διεθνούς εμπορίου. Οι εμπορικές επαφές των κατοίκων του Αιγαίου με την Κρήτη συνεχίστηκαν, παράλληλα όμως έγινε φανερή μια μετατόπιση του οικονομικού ενδιαφέροντος προς τη μυκηναϊκή Ελλάδα. Κατά τις πρώιμες περιόδους της Ύστερης Χαλκοκρατίας παρατηρείται ένα κύμα εμπορικών ανταλλαγών ανάμεσα στις δύο περιοχές που συνοδευόταν από μια πληθώρα αλληλεπιδράσεων στις τέχνες και την τεχνολογία. Κατά τις περιόδους της μυκηναϊκής ακμής (15ος και 14ος αιώνας π.Χ.) οι Κυκλάδες μπαίνουν ολοκληρωτικά στην τροχιά του μυκηναϊκού οικονομικού συστήματος. Οι Μυκηναίοι με την ίδρυση εμπορικών σταθμών στα νησιά πέτυχαν να επιβληθούν οικονομικά σε ολόκληρο το Αιγαίο. Το διαμετακομιστικό εμπόριο διεξαγόταν τώρα από ανεξάρτητους εμπόρους και ναυτικούς, οι οποίοι ενεργούσαν υπό την επίβλεψη των μυκηναϊκών ανακτόρων. Στις καταγραφές των ανακτορικών αρχείων αναφέρονται μακρινά αστικά κέντρα και περιοχές όπως η Ρόδος, η Μίλητος, η Καρία, καθώς και μερικά από τα σημαντικότερα κρητικά κέντρα, όπως η Κνωσός, η Φαιστός και η Αμνισός. Μέσα από τις γραπτές αυτές μαρτυρίες φαίνεται η εμβέλεια του μυκηναϊκού εμπορίου, οι δρόμοι των θαλάσσιων μεταφορών αλλά και η σημασία που θα είχαν για το εμπόριο οι ενδιάμεσοι σταθμοί στα νησιά. Κατά το τέλος της Ύστερης Χαλκοκρατίας η οικονομία των νησιών υπόκειται σε μια γενική ύφεση ακολουθώντας τις εξελίξεις της Στερεάς Ελλάδας. Μετά την καταστροφή των μυκηναϊκών ανακτόρων γύρω στο 1200 π.Χ. ένα κύμα αποίκων από την ηπειρωτική Ελλάδα βρήκε καταφύγιο στις νησιωτικές κοινότητες και προσπάθησε να αναδιοργανώσει την οικονομία, η οποία γνώρισε τότε μια σύντομη περίοδο άνθησης. Τα κεραμικά εργαστήρια των νησιών συνέχισαν την παλαιότερη μυκηναϊκή παράδοση, αλλά παράλληλα υιοθέτησαν ορισμένα κοινά τεχνοτροπικά στοιχεία που χαρακτηρίζονται ως "Μυκηναϊκή Κοινή". Η παρουσία του κεραμικού αυτού ρυθμού σε μια γεωγραφική ζώνη που εκτείνεται από τις νοτιοανατολικές ακτές της Αττικής μέχρι τα Δωδεκάνησα εκφράζει ακριβώς τη σύντομη ανάκαμψη του εμπορίου κατά την περίοδο της μυκηναϊκής παρακμής. Η νησιωτική κοινωνία της Ύστερης Χαλκοκρατίας έγινε καθρέπτης των πολιτισμικών εξελίξεων στο Αιγαίο, όπως αυτές διαμορφώθηκαν από τα ισχυρότερα κράτη. Έτσι, κατά τις πρώιμες περιόδους της Ύστερης Χαλκοκρατίας υπερισχύουν σε όλους τους τομείς του πολιτισμού οι κρητικές επιδράσεις ως αποτέλεσμα της μινωικής θαλασσοκρατορίας. Η εικόνα αυτή αλλάζει κατά την περίοδο της μυκηναϊκής εξάπλωσης (15ος αιώνας π.Χ.). Τα μινωικά στοιχεία εξαλείφονται σταδιακά για να δώσουν τη θέση τους στα μυκηναϊκά έθιμα. Ειδικότερα η υιοθέτηση των λατρευτικών εθίμων και οι επιρροές της ηπειρωτικής Ελλάδας στα ταφικά έθιμα θεωρούνται δείκτες της μυκηναϊκής διείσδυσης, η οποία είχε ίσως το χαρακτήρα ενός μερικού εποικισμού. Μια παρόμοια εικόνα παρατηρείται και στην εξέλιξη των τεχνών της Υστεροκυκλαδικής εποχής. Οι Κυκλαδίτες υιοθέτησαν αρχικά τα μινωικά πρότυπα, εισάγοντας ταυτόχρονα νέες μορφές καλλιτεχνικής δημιουργίας, όπως οι τοιχογραφίες. Η κυκλαδική τέχνη των πρώτων περιόδων της Ύστερης Χαλκοκρατίας διατήρησε τον ιδιότυπο φυσιοκρατικό χαρακτήρα της μινωικής τέχνης. Μετά την Υστεροκυκλαδική ΙΙ περίοδο οι μινωικές επιρροές εξασθένησαν και υιοθετήθηκαν σταδιακά οι καλλιτεχνικές τάσεις της μυκηναϊκής Ελλάδας, ένα γεγονός που εκφράζεται με τη μαζική εισαγωγή μυκηναϊκών προϊόντων και τη ντόπια κατασκευή αντικειμένων παρόμοιας τεχνοτροπίας. Σε όλους τους τομείς του υστεροκυκλαδικού πολιτισμού -από την πολεοδομική οργάνωση και τις τέχνες μέχρι τη λατρεία και τα ταφικά έθιμα- γίνεται φανερό ότι τα νησιά του Αιγαίου δεν ήταν μόνο αποδέκτες των πολιτισμικών εξελίξεων της Ύστερης Χαλκοκρατίας, αλλά υπήρξαν σημαντικοί φορείς και κέντρα διαμόρφωσης αρχικά του μινωικού και κατόπιν του μυκηναϊκού πολιτισμού. |