1. Tα ενδύματα στην επική παράδοση

Στα Ομηρικά έπη, περισσότερο στην Οδύσσεια απ' όσο στην Ιλιάδα, ο ρόλος της ένδυσης είναι ιδιαίτερα σημαντικός και σε μερικές περιπτώσεις καθοριστικός για την εξέλιξη της δράσης. Οι γυναικείες ηρωίδες που συμμετέχουν στις σχετικές σκηνές παρουσιάζονται να έχουν μιαν εντελώς ιδιαίτερη σχέση με τα ενδύματα, είτε στο επίπεδο παραγωγής και κατασκευής τους είτε στο επίπεδο της χρήσης τους. Είναι σαφές ότι η υφαντική ως βασική γυναικεία δραστηριότητα μέσα στα πλαίσια της οικοτεχνίας εξόπλιζε τις γυναίκες με μια πλήρη αρμοδιότητα, σχεδόν εξουσία πάνω στο θέμα του ρουχισμού.

α. Ελένη

[Ιλιάδα] Η Ελένη επηρεασμένη από τις πολεμικές σκηνές που έχει δει προηγουμένως επιχειρεί να αποτυπώσει στο εργόχειρό της τους άθλους των Τρώων και των Αχαιών [Ιλιάς, Γ 125]. Ποιο είναι, κατά τη γνώμη σας, το κίνητρο αυτής της καλλιτεχνικής της απασχόλησης;
[Οδύσσεια] Η Ελένη δωρίζει στον Τηλέμαχο ρούχα κατασκευασμένα από την ίδια. Η ιδιαίτερη σημασία αυτού του δώρου βρίσκεται στο ότι είναι έργο των χεριών του δωρητή, κομμάτι από τον εαυτό του, δημιουργία του, και γι' αυτό πολύτιμο και σεβαστό. Γιατί λέμε ότι τα δώρα δε δωρίζονται;

Ήρθε κι η ροδομάγουλη Ελένη, μια της μπόλια
κρατώντας στα δυο χέρια της κι έτσι με χάρη τούπε:
"Αυτό κι εγώ το δώρο μου παιδί μου σου χαρίζω,
πάντα απ' τα χέρια ανάμνηση να το 'χεις της Ελένης,
στην ποθητή του γάμου σου την ώρα, να το βάλεις
στο ταίρι σου".
Ομήρου Οδύσσεια, ο 122-127, εκδ. "Ι. Ζαχαρόπουλος", Αθήνα, χ.χ. , μτφρ. Ζ. Σίδερη.

β. Καλυψώ

Την υφαντική τέχνη, ενασχόληση τιμητική για κάθε γυναίκα, δεν αποστρέφεται και δεν περιφρονεί η νεράιδα Καλυψώ.

.......................Κι η Καλυψώ, μ' ολόχρυση σαίτα
στον αργαλειό της έφαινε και γλυκοτραγουδούσε.
Ομήρου Οδύσσεια, ε 61-62,, εκδ. "Ι. Ζαχαρόπουλος", Αθήνα, χ.χ., μτφρ. Ζ. Σίδερη.

γ. Ναυσικά

Η θεά Αθηνά προτρέπει τη Ναυσικά να πάει να πλύνει τα προικιά της, που παρουσιάζονται σαν "περιουσία" της, βασικό στοιχείο της προσωπικότητάς της. Κι εδώ η θέση και η δύναμη της γυναίκας συνδέονται στενά με το ρουχισμό.
"Πως σ' έκαμε έτσι, Ναυσικά, η μάννα σου ακαμάτρα;
Παραρριμένα κοίτονται τα λιμπιστά σου ρούχα
κι η ώρα είναι του γάμου σου κοντά, που πρέπει τότε
κι εσύ να βάλεις όμορφα κι όμορφα να χαρίσεις
σ' αυτούς που θάρθουν σπίτι σου να σ' οδηγήσουν νύφη
Ομήρου Οδύσσεια, ζ 25-28, εκδ. "Ι. Ζαχαρόπουλος", Αθήνα, χ.χ.,μτφρ. Ζ. Σίδερη.

δ. Αρήτη

Η Αρήτη στο παλάτι προσέχει τα ρούχα του Οδυσσέα κι αναγνωρίζει τη δική της υφαντική τεχνοτροπία, ένα στοιχείο δηλαδή που επιβεβαιώνει και τονίζει την προσωπικότητά της. Τι σημαίνει ο όρος "τεχνοτροπία";

Τότε έτσι πρωτομίλησε η λευκοχέρα Αρήτη,
γιατί τα ρούχα γνώρισε, χλαμύδα και χιτώνα,
σαν τα ειδε, που τα ξέφανε μονάχη με τις σκλάβες,
και κράζοντας τον του λαλεί με φτερωμένα λόγια:
" Εγώ θα κάμω την αρχή να σε ρωτήσω, ξένε,
ποιος είσαι; Πούθε κόπιασες; Ποιος σούδωσε τα ρούχα;
Δε είπες θαλασσόδαρτος στον τόπο μας πώς ήρθες;"
Ομήρου Οδύσσεια, η 233-239, εκδ. "Ι. Ζαχαρόπουλος", Αθήνα, χ.χ. , μτφρ. Ζ. Σίδερη.

ε. Πηνελόπη

Κανένας δεν διανοείται να διαμαρτυρηθεί για την προσχηματική ύφανση της Πηνελόπης και κανένας δεν τολμά να ζητήσει τη διακοπή του έργου της. Όσο το έργο συνεχίζεται η θέση της παραμένει ακλόνητη και η εξουσία της θαρρείς κι αντλείται από την παρατεινόμενη αυτή υφαντική δραστηριότητα.

στ. Αθηνά

Η Αθηνά χρησιμοποιεί τα ρούχα με τη μεταμορφωτική και μαγική τους ιδιότητα. Τόσο η ίδια, όσο και ο αγαπημένος της ήρωας, ο Οδυσσέας, αλλάζουν μορφές μέσα από μια ποικιλία ενδυμασιών που τους εξασφαλίζουν όχι μόνο την ποθητή απόκρυψη, αλλά και απόκτηση ιδιοτήτων με μαγικό τρόπο. Χαρακτηριστική η σκηνή της αναγνώρισης Οδυσσέα-Τηλεμάχου, όταν ο Οδυσσέας μεταμορφώνεται και ξανανιώνει μέσα στον καινούργιο, λαμπερό του χιτώνα.

Βλ. Κώστας Ζερβός, Η σιωπή της Αρήτης και η συμβολική του ρούχου στην Οδύσσεια, Αρχαιολογία 82, Μάρτιος 2002, σ.30-37.