1. Από τη λιτότητα στην πολυτέλεια

Στην Αθήνα των χρόνων του Περικλή η επίδειξη ιδιωτικής πολυτέλειας αποδοκιμαζόταν. Τα μεγαλοπρεπή κτήρια στην αγορά και την Ακρόπολη μαρτυρούσαν το μεγαλείο της πόλης που ήταν το πρωταρχικό ιδεώδες των πολιτών. Πολυτέλεια και πλούτος ήταν προνόμιο μόνο για το δήμο, ως σύνολο. Κατά τη διάρκεια του μακροχρόνιου Πελοποννησιακού πολέμου ο πληθυσμός ταλαιπωρήθηκε από τις στερήσεις. Όταν ο στρατηγός Νικίας πέτυχε το 421 π.Χ. μια συμφωνία ειρήνης, όλοι καταλήφθηκαν από υπέρμετρο ενθουσιασμό και τους ήταν αδύνατο να επιστρέψουν στην "απλή ζωή". Η καινούργια στάση ζωής αντικατοπτρίζεται τόσο στη λαμπερή φιγούρα του Αλκιβιάδη, όσο και στην τέχνη της εποχής αυτής η οποία δικαίως χαρακτηρίστηκε ως "πλούσιο στυλ". Η τάση αυτή συνεχίστηκε τα επόμενα χρόνια και κορυφώθηκε μετά το τέλος του Πελοποννησιακού πολέμου, οπότε το ιδεώδες της πόλης υποβαθμίζεται μπροστά στην επιδίωξη του ατομικού πλουτισμού. Ο ρήτορας Δημοσθένης κάνει τη σχετική επισήμανση που μοιάζει και με νοσταλγική ανάμνηση της παλιάς εποχής: "[Οι παλιότεροι πολιτικοί] στην ιδιωτική τους ζωή ήταν τόσο μετρημένοι και τόσο πολύ πιστοί στα ήθη της πολιτείας, ώστε σήμερα αν κανείς από σας γνωρίζει το σπίτι του Αριστείδη ή του Μιλτιάδη ή κανενός άλλου σπουδαίου ανθρώπου της εποχής εκείνης, θα έχει διαπιστώσει πως δεν είναι καλύτερο από του γείτονά τους." [Δημοσθένους, Γ΄ Ολυνθιακός, 26.3]

2. Η Ακρόπολη

Η Ακρόπολη ήταν και παραμένει το κέντρο της πόλης, το εμβληματικό της σημείο, όπου δέσποζε ο Παρθενώνας, ο ναός της πολιούχου Θεάς. Οι ναοί χτίζονταν κατά προτίμηση πάνω σε λόφους ή υψηλούς βράχους για να φαίνονται από μακριά. Εκτός από τον Παρθενώνα κι άλλοι ναοί, όπως ο ναός της Άρτεμης στον Πειραιά ή ο ναός της Αθηνάς στην Πριήνη, ήταν χτισμένοι σε ψηλά, περίοπτα σημεία. Ο Ξενοφών επισημαίνει πόσο "ωραίο είναι να βλέπει κανείς το ναό από μακριά και να μπορεί ν' απευθύνει μιαν ευχή". [Ξενοφώντος, Απομνημονεύματα 3,8,10] Σε όλες τις ελληνικές πόλεις, τόσο στις νέες που βασίζονταν στο Ιπποδάμειο σύστημα, όσο και στις παλαιές υπήρχαν μεγαλοπρεπείς δρόμοι για τις ιερές πομπές προς το ναό του πολιούχου Θεού. Μια ιδέα της λαμπρότητας των πομπών μας δίνει η γιορτή των Παναθηναίων στην Αθήνα.

Prof.Dr W. Hoepfner, Ινστιτούτο Κλασικής Αρχαιολογίας, Ελεύθερο Πανεπιστήμιο Βερολίνου, Η πολεοδομία της κλασικής περιόδου, Αρχαιολογία, τ.63, Ιούνιος 1997, σελ 25-39.

3. Μικρή ξενάγηση στην αρχαία αγορά

Στην αρχαία αγορά κατέληγαν οι βασικοί δρόμοι που έρχονταν από την Ακαδήμεια [σημερινή Ακαδημία Πλάτωνος] και η Ιερά Οδός από την Ελευσίνα. Την αγορά διέσχιζε η οδός των Παναθηναίων που οδηγούσε στην Ακρόπολη. Μια διακλάδωση της αποτελούσε την οδό Τριπόδων, όπου βρίσκεται και σήμερα το μνημείο του Λυσικράτη. Στο χώρο της Αγοράς βρίσκονταν η Βασιλική στοά, το Μητρώο, όπου στεγάζονταν τα δημόσια αρχεία, το Βουλευτήριο, όπου συνεδρίαζε η Βουλή των πεντακοσίων και η Θόλος, κυκλικό κτήριο, όπου έμεναν οι 50 πρυτάνεις, διαρκής αντιπροσωπεία της Βουλής. Στο λόφο του αγοραίου Κολωνού παραμένει και σήμερα ανέπαφος ο ναός του Ηφαίστου, το Ηφαιστείον, γνωστό επίσης ως Θησείον. Εκτός από τα δημόσια κτήρια στις παρυφές της αγοράς υπήρχαν πολλά καταστήματα. Εκεί σύχναζε πλήθος ανθρώπων, όπως μας διαβεβαιώνει ο αδύνατος στο λόγο του Λυσία: "Ο καθένας συνηθίζει κάπου να συχνάζει, άλλος σε αρωματοπωλείο, άλλος σε κουρείο, άλλος σε τσαγκάρικο και άλλος όπου τύχει. Και όπως είναι φυσικό οι πολλοί πάνε στα μαγαζιά που είναι πολύ κοντά στην αγορά, ελάχιστοι σ' αυτά που είναι πολύ μακριά της..." [Λυσίου, Υπέρ του αδυνάτου, 9-20, μτφρ. Μιχ. Δήμου.]

Γενικά για το θέμα βλ.. Πίτερ Κόνολλυ- Χάζελ Ντότζ, Η αρχαία πόλη, Η ζωή στην Αθήνα και τη Ρώμη, Εκδ. Πατάκη, Αθήνα, 2001, σ.18 και Robert Flacelière, O δημόσιος και ιδιωτικός βίος των αρχαίων Ελλήνων, μτφρ. Γερασ. Δ. Βανδώρου, εκδ. Παπαδήμα, Αθήνα, 1986, σ. 17-18.