1. Ο Ιππόδαμος και οι πολεοδομικοί σχεδιασμοί του

Η Μίλητος είναι η πρώτη ελληνική πόλη-μητρόπολη που έχει ανεγερθεί βάσει πολεοδομικού σχεδίου[...] Ως πρότυπο πήραν τις πολυάριθμες αποικίες, από τις οποίες 70 περίπου ήταν της ίδιας της Μιλήτου και βρίσκονταν στην περιοχή της Μεσογείου και της Μαύρης θάλασσας. Σύμφωνα με τη συνήθεια που επικρατούσε στις αποικίες η γη μοιράστηκε σε ίσα μέρη στους κατοίκους της Μιλήτου. [...] Δεν υπάρχει καμιά αμφιβολία ότι ο Ιππόδαμος είναι ο δημιουργός του σχεδίου για την πόλη της καταγωγής του.
Εκτός από τη Μίλητο μεγάλης σημασίας για την εξέλιξη της ελληνικής πολεοδομίας ήταν η κατασκευή του νέου λιμανιού των Αθηνών, του Πειραιά. [...] Αποδείχθηκε ότι ο Πειραιάς είχε το πιο πυκνό οδικό δίκτυο και διέθετε, όπως και η Μίλητος, τρεις πλατιές λεωφόρους. Δυο μεγάλες πλατείες όριζαν το κέντρο της πόλης. Μια απ' αυτές πρέπει να ήταν η γνωστή από επιγραφές Ιπποδάμειος Αγορά. [...] Ως ένδειξη της ιδιαίτερης εκτίμησής τους οι Αθηναίοι απένειμαν στον Ιππόδαμο, τον αρχιτέκτονα του Πειραιά, το δικαίωμα του πολίτη. [...] Όπως και στη Μίλητο, στον Πειραιά και στη Ρόδο η κάτοψη της πόλης έχει σχήμα Η στο οποίο είναι ενσωματωμένη η αγορά. Και όπως και στις άλλες πόλεις υπήρχε κι εδώ μια ζώνη δημόσιων κτιρίων [...]
Εύκολα διακρίνει κανείς τον τύπο των δίχωρων σπιτιών που είναι γνωστός από την παλαιά Σμύρνη. Μόνο που εδώ τα σπίτια είναι ομοιόμορφα. Αυτό ισχύει κυρίως για τον ανδρώνα που έχει σχεδιασθεί για να χωράει εφτά ακριβώς ανάκλιντρα. Είναι πιθανό ο κύριος χώρος, όπου η εστία έμενε πάντα αναμμένη, να είχε πολύ ψηλό ταβάνι, ενώ πάνω από το διπλανό χώρο να υπήρχε κι άλλος όροφος με το υπνοδωμάτιο, το θάλαμο. Φαίνεται ότι οι κάτοικοι του Πειραιά ήταν πολύ ευχαριστημένοι με τα σπίτια τους και έτσι χάρισαν στον Ιππόδαμο το σπίτι που είχε χτίσει ως πρότυπο στην άκρη της αγοράς προτού ξεκινήσει την ανέγερση της πόλης. Το γεγονός ότι οι κατοικίες στον Πειραιά ήταν πανομοιότυπες, σημαίνει ότι οι πλούσιοι πολίτες δεν επιδίωκαν να έχουν πιο πολυτελή σπίτια από τους άλλους. [...] Όσο αυξανόταν η σπουδαιότητα των πολιτών, μια πολιτική διαδικασία που προφανώς δεν συντελούνταν μόνο στην Αθήνα, οι κανόνες που είχε επιβάλει η αριστοκρατία έχαναν την ισχύ τους. Κοινότητα τώρα σήμαινε κοινωνία των πολιτών [...] Το όφελος της πόλεως - κράτους ήταν καθοριστικό για κάθε πράξη. [...] Η εξομοίωση των κατοικιών θεωρήθηκε ένας τρόπος για την ενίσχυση του κοινωνικού συνόλου. [...].
Prof.Dr W. Hoepfner, Ινστιτούτο Κλασικής Αρχαιολογίας, Ελεύθερο Πανεπιστήμιο Βερολίνου, Η πολεοδομία της κλασικής περιόδου, Αρχαιολογία, τ.63, Ιούνιος 1997, σελ 25-39.

Γενικά για το θέμα βλ. Αλέξανδρος Λαγόπουλος, Θρησκευτικός και πολιτικός συμβολισμός της πόλης στην αρχαία Ελλάδα, Αρχαιολογία, ό.π., σ. 49-55