1. Γυμνάσιο και παλαίστρα: χώρος και θεσμός
Με την καθιέρωση της σωματικής αγωγής ως βασικού παράγοντος διαπλάσεως των νέων, γυμνάσια και παλαίστρες, οι κύριοι χώροι των ασκήσεων των παίδων, εφήβων και ανδρών, αναδεικνύονται σε φυτώρια του αθλητισμού και σε κέντρα γενικότερης μορφώσεως και καλλιεργείας πνευματικών και ηθικών αξιών, καθώς εδώ συχνάζουν καλλιτέχνες, φιλόσοφοι, σοφισταί και ρήτορες που βρίσκουν στους νέους το ιδανικό ακροατήριο. Τα δυο αυτά ιδρύματα, άγνωστα στον Όμηρο, εμφανίζονται με την ανάπτυξη των πόλεων. Στην Αθήνα πρέπει να υπήρχαν παλαίστρες πρίν από τις αρχές του ΣΤ΄ αιώνος π.Χ., αφού ο Σόλων στη νομοθεσία του παίρνει μέτρα για την καλή λειτουργία τους.
Ιστορία του ελληνικού έθνους, τ. Β΄: Αρχαϊκός ελληνισμός, Δημήτρη Λαζαρίδη: Ο αθλητισμός στην αρχαία Ελλάδα, σ. 485.
2. Η λειτουργία της παλαίστρας
Η παλαίστρα άλλοτε είναι τμήμα του
γυμνασίου και άλλοτε ανεξάρτητο ίδρυμα, οπότε χρησιμοποιείται
για τη γυμναστική αγωγή των παίδων και των νέων από 7 ως 18 χρόνων.
Υπήρχαν όμως παλαίστρες για την άσκηση των αθλητών στις οποίες
εσύχναζαν και άνδρες. Οι ανεξάρτητες παλαίστρες είναι συνήθως
ιδιωτικά ιδρύματα, γνωστά με το όνομα του ιδιοκτήτη ή του παιδοτρίβη
και η φοίτηση σε αυτές ήταν με πληρωμή. [...] Η κλασική παλαίστρα
έχει τη μορφή μονώροφης οικίας. Γύρω σε μια τετράγωνη αυλή είναι
διευθετημένοι οι απαραίτητοι χώροι και τα δωμάτια. Η περίμετρος
της αυλής είχε αρχικά μήκος σταδίου, για να γυμνάζονται οι αθλητές
και στο δρόμο. Δυο φορές το μήκος της αυλής ήταν πιθανώς ο δρόμος
που ονομαζόταν δίαυλος.
Ιστορία του ελληνικού έθνους, τ. Β΄, Αρχαϊκός ελληνισμός, Δημήτρη Λαζαρίδη: Ο αθλητισμός στην αρχαία Ελλάδα, σ. 486-87.
3. Τα μέρη της παλαίστρας
Από την περιγραφή του Βιτρουβίου και από επιγραφές είναι γνωστό πως στις παλαίστρες υπήρχαν αποδυτήριο, ελαιοθέσιο, αλειπτήριο, κονιστήριο [χωρος όπου πασπάλιζαν οι αθλητές το σώμα τους με σκόνη], λουτρό, σφαιριστήριο και κωρυκείο [χώρος με σάκους γεμάτους άμμο για άσκηση των πυγμάχων].
Ιστορία του ελληνικού έθνους, τ. Β΄, Αρχαϊκός ελληνισμός, Δημήτρη Λαζαρίδη: Ο αθλητισμός στην αρχαία Ελλάδα, σ. 486-87.