1. Συμποσιακή λογοτεχνία

Ο θεσμός και η παράδοση των συμποσίων έδωσαν την έμπνευση για δυο σημαντικά φιλοσοφικά έργα της αρχαιότητας.Έχουν και τα δυο τον τίτλο «Συμπόσιον», διαφέρουν όμως αισθητά ως προς το χειρισμό του θέματος και το λογοτεχνικό ύφος. Το «Συμπόσιον» του Πλάτωνα επικεντρώνεται στη συζήτηση που έγινε στη διάρκεια ενός συμποσίου και είχε θέμα τη φύση του έρωτα. Στη φιλοσοφική και ποιητική αυτή διαπραγμάτευση διακρίθηκαν για την ευστροφία του πνεύματος και τη βαθύτητα του στοχασμού τους πολλοί ομιλητές, όπως ο Αλκιβιάδης και κυρίως ο Σωκράτης.
Το « Συμπόσιον» του Ξενοφώντα είναι περισσότερο περιγραφικό, μας διασώζει γλαφυρές λεπτομέρειες για τη διαδικασία του συμποσίου και κυρίως για τα θεάματα που πλαισίωναν τη συζήτηση κι ολοκλήρωναν τον ψυχαγωγικό του χαρακτήρα.
Να προσθέσουμε σ' αυτά ένα αποσπασματικό κείμενο που έχει επίσης τον τίτλο «Συμπόσιον». Αποδίδεται σε κάποιον Φιλόξενο και περιγράφει με ποιητικό ύφος τη διαδικασία και το τυπικό ενός συμποσίου της αρχαιότητας.

2. Το «Συμπόσιον» του Πλάτωνα και ο Σωκράτης

Στο «Συμπόσιον» του Πλάτωνος βλέπουμε στην αρχή-αρχή το Σωκράτη «καλοπλυμένο, με σανδάλια στα πόδια του που καθόλου δε συνήθιζε να φορά», να πηγαίνει στο σπίτι του ποιητή Αγάθωνα. Τον έχει καλέσει με μερικούς άλλους φίλους να γιορτάσουν στο σπίτι του, γιατί μόλις έχει νικήσει σε αγώνα τραγωδίας. Στο δρόμο ο Σωκράτης καλεί από μόνος του ένα φίλο που συναντά, τον Αριστόδημο, που ο Αγάθωνας δεν τον έχει καλέσει. Και καθώς ο Σωκράτης μένει πίσω για να σκεφτεί ένα πρόβλημα που του ήρθε στο μυαλό, ο Αριστόδημος φτάνει πρώτος. Ο Αγάθωνας τον προσκαλεί αμέσως και στέλνει ένα δούλο να φωνάξει το Σωκράτη, κατόπι καλεί τον Αριστόδημο να πάρει θέση επάνω στο κρεβάτι που ήδη έχει καθίσει ο γιατρός Ερυξίμαχος κι ένας δούλος τον βοηθάει να πλύνει τα χέρια του. Ο Αγάθωνας λέει στους δούλους να φέρουν το δείπνο, χωρίς να περιμένει το Σωκράτη που τελικά φτάνει όταν πια έχουν μισοφάει.
Robert Flacelière, O δημόσιος και ιδιωτικός βίος των αρχαίων Ελλήνων, εκδ. Παπαδήμα, Αθήνα, 1986, μτφρ. Γερασ. Δ. Βανδώρου, σ. 216.

3. Λόγοι για τον έρωτα

Ο Ερυξίμαχος προτείνει «την αυλητρίδα που μας ήρθε προ ολίγου να την αφήσουμε να πάει στο καλό-ας παίξει δια τον εαυτό της ή αν προτιμά δια τας γυναίκας του σπιτιού- ημείς δε ν' απασχολήσωμεν την σημερινήν μας συγκέντρωσιν με ομιλίας.» Επάνω σ' αυτό ο Φαίδρος προτείνει σαν θέμα συζήτησης το εγκώμιο του έρωτα. Ακολουθούν οι λόγοι του Φαίδρου, του Παυσανία, του Ερυξίμαχου [...], κατόπι του Αριστοφάνη, μετά, αφού μεσολαβήσει κάποιο διάλειμμα, του Αγάθωνα και τέλος του ίδιου του Σωκράτη που ανοίγει διάλογο στην αρχή με τον Αγάθωνα, όπως απαιτεί η συνήθεια, κατόπιν εκθέτει τις ιδέες του επάνω στο θέμα, ή καλύτερα τις ιδέες του Πλάτωνος, βάζοντας να τις λέει σαν δικές της η ιέρεια Διοτίμα.
Robert Flacelière, O δημόσιος και ιδιωτικός βίος των αρχαίων Ελλήνων, εκδ. Παπαδήμα, Αθήνα, 1986, μτφρ. Γερασ. Δ. Βανδώρου, σ. 217.

4. Το «Συμπόσιον» του Ξενοφώντα

Το «Συμπόσιον» του Ξενοφώντος, μετά από μια σύντομη εισαγωγή, αρχίζει έτσι:
« Στη γιορτή των Μεγάλων Παναθηναίων έγινε και ιπποδρομία. Ο Καλλίας, ο γιος του Ιππόνικου οδήγησε εδώ το νέο Αυτόλυκο [...] που μόλις είχε πάρει το βραβείο στο παγκράτιο. Αφού τέλειωσαν οι ιπποδρομίες, ο Καλλίας γυρνούσε μαζί με τον Αυτόλυκο και τον πατέρα του στο σπίτι του, στον Πειραιά. Μαζί τους ήταν κι ο Νικήρατος. Είδε από μακριά τον Σωκράτη, τον Κριτόβουλο, τον Ερμογένη, τον Αντισθένη και τον Χαρμίδη και τους κάλεσε όλους να πάνε να δειπνήσουν στο σπίτι του μαζί με τον Αυτόλυκο και τον πατέρα του, χωρίς αμφιβολία, για να γιορτάσει τη νίκη στο παγκράτιο του νεαρού Αυτόλυκου.»
Robert Flacelière, O δημόσιος και ιδιωτικός βίος των αρχαίων Ελλήνων, εκδ. Παπαδήμα, Αθήνα, 1986, μτφρ. Γερασ. Δ. Βανδώρου, σ. 221.

5. Μια αξιολόγηση του «Συμποσίου» του Ξενοφώντα

Το «Συμπόσιον» του Ξενοφώντος, αν και είναι κι αυτό μια λογοτεχνική μετουσίωση της πραγματικότητας, φαίνεται ότι έχει διατηρήσει πιο πιστά από το «Συμπόσιον» του Πλάτωνος το χαρακτήρα που είχαν συνήθως αυτές οι χαρούμενες συγκεντρώσεις, τα συμπόσια. Βλέπουμε επίσης το Σωκράτη να τονίζει ένα τραγούδι, [...] Στα συμπόσια και στις θρησκευτικές οικογενειακές γιορτές οι ενήλικοι Έλληνες έβρισκαν την ευκαιρία να δείξουν τη μουσική μόρφωση που είχαν πάρει κατά τη νεότητά τους.
Robert Flacelière, O δημόσιος και ιδιωτικός βίος των αρχαίων Ελλήνων, εκδ. Παπαδήμα, Αθήνα, 1986, μτφρ. Γερασ. Δ. Βανδώρου, σ. 221.

6. Σπατάλη και πολυτέλεια

Σε μεταγενέστερες εποχές τα συμπόσια έχασαν τον πνευματικό τους χαρακτήρα και χρησιμοποιούνταν για επίδειξη σπατάλης και πολυτέλειας. Στο γαμήλιο συμπόσιο του Κάρανου στη Μακεδονία οι καλεσμένοι στεφανώθηκαν με χρυσά στεφάνια, πήραν δώρο από μια αργυρή φιάλη ο καθένας και σε πολυτελή, κορινθιακά πιάτα τους προσφέρθηκαν άφθονα εδέσματα, ορνίθια και πάπιες και χήνες. [Βλ. Αθήναιος, Δειπνοσοφισταί, 4.2.1 -11.] Ο Πετρώνιος στο μυθιστόρημά του «Σατυρικόν», ένα παραστατικό χρονικό της ζωής στα χρόνια της Αρχαίας Ρώμης, περιγράφει το συμπόσιο του Τριμαλχίωνα, ενός πλούσιου Ρωμαίου, όπου διαφαίνονται τα στοιχεία της παρακμής που χαρακτήριζαν την κοινωνία της εποχής.
Το συμπόσιο λειτούργησε με τη μορφή των συσσιτίων στα πρώτα χρόνια του Χριστιανισμού. Τα κοινά αυτά γεύματα ονομάζονταν αγάπες. Στη λαϊκή μας παράδοση το συμπόσιο επιβίωσε στην παραφθορά της λέξης ως «τσιμπούσι». Πήρε άλλες μορφές, δεν έχασε όμως τον πρωταρχικό του χαρακτήρα που είναι η συνύπαρξη και η επικοινωνία.