α. Ο θεσμός της οικογένειας στην ελληνική αρχαιότητα

Η οικογένεια είναι η βάση της κοινωνικής ζωής και λειτουργεί έτσι σε όλες τις φάσεις του ελληνικού πολιτισμού. Βέβαια το φυλετικό σύστημα έπαιζε πάντα ρόλο στην οργάνωση της κοινωνικής ζωής, αλλά η συγγένεια αίματος που χαρακτηρίζει την οικογένεια έδινε σ' αυτήν και στο γάμο ιερό χαρακτήρα. "Ανάγκη πρώτον συνδυάζεσθαι τους άνευ αλλήλων μη δυναμένους είναι, οίον θήλυ και άρρεν της γενέσεως ένεκεν" λέει ο Αριστοτέλης. Δεν είναι τυχαίο που ο Αθηναϊκός νόμος επέβαλε πρόστιμο στους άγαμους πάνω από τριάντα πέντε χρονών. "Η κτήσις μέρος της οικίας εστίν άνευ γαρ των αναγκαίων αδύνατον και ζην και ευ ζην" γράφει πάλι ο Αριστοτέλης επισημαίνοντας ότι η οικογένεια , εκτός των άλλων, λειτουργεί και ως οικονομική μονάδα. Οι σχέσεις ανάμεσα στα μέλη της ποικίλλουν ανάλογα με τον οικογενειακό ρόλο, το φύλο και την ηλικία. Η συζυγική σχέση χαρακτηρίζεται από τον Αριστοτέλη ως πολιτική, "προελθούσα εκ φυσικής ανάγκης κοινωνίας", η πατρική σχέση χαρακτηρίζεται βασιλική, ενώ η σχέση του κυρίου με τον δούλο είναι δεσποτική.

β. Η δομή της οικογένειας

" Πρώτα και ελάχιστα μέρη οικίας δεσπότης και δούλος και πόσις και άλοχος και πατήρ και τέκνα", Αριστοτέλης, Πολιτικά,1253 b.6 [πόσις=ο σύζυγος, άλοχος=η σύζυγος]

γ. η σύζυγος

"Τι μπορούσε να ξέρει καλά, Σωκράτη, όταν την παντρεύτηκα; Δεν ήταν ακόμη καλά-καλά δεκαπέντε χρονών όταν ήρθε στο σπίτι μου; Μέχρι τότε ζούσε κάτω από μια αυστηρή επίβλεψη. Έπρεπε να βλέπει όσο γινόταν λιγότερο, να ακούει όσο γινόταν λιγότερο και να κάνει όσο γινόταν λιγότερες ερωτήσεις". Ξενοφώντος, Οικονομικός 7,5

δ. η θέση των δούλων

Ο δούλος αποτελούσε απαραίτητο συστατικό μέρος του οίκου, γι' αυτό κι αποκαλείται οικέτης, άνθρωπος του σπιτιού. Η λέξη αυτή όμως χρησιμοποιούνταν και για τα άλλα μέλη της οικογένειας. Οι δούλοι ήταν "κτήματα" του οικοδεσπότη, στην απόλυτη διάθεσή του. Είναι χαρακτηριστικό το ακόλουθο κείμενο: "Έδειξα στη γυναίκα μου, που ήταν νέα, το μέρος που έμεναν οι γυναίκες, χωρισμένο από εκείνο που έμεναν οι άντρες με μια πόρτα που έκλεινε με κλειδί, για να αποφύγουμε κάθε τι το άπρεπο και οι δούλες να μην κάνουν παιδιά χωρίς την άδειά μας". Ξενοφώντος, Οικονομικός 9,5

Ο Σόλων απέδωσε αξία σε κάθε επιτήδευμα και απαγόρευσε με νόμο να υβρίζεται κάποιος για την εργασία του ή την επαγγελματική του απασχόληση και ιδιότητα. Βλ Χαρ. Ι.Βουλοδήμου, Περί του ιδιωτικού βίου των αρχαίων ελλήνων, εκδ. Δημιουργία, Αθήνα, 1997, τ.1, σ. 193

Ο Αριστοτέλης αναρωτιέται αν ο δούλος μπορεί να έχει κάποια άλλη αρετή εκτός από την υπηρετική του ικανότητα, όπως σωφροσύνη, ανδρεία, δικαιοσύνη η μοναδική του αρετή είναι η υπηρετική ικανότητα. Θεωρεί παράξενη την πρώτη περίπτωση, γιατί έτσι εξισώνονται με τους ελεύθερους ανθρώπους, είναι όμως επίσης παράξενο να στερούνται αυτή τη δυνατότητα αφού είναι σωστοί άνθρωποι, με νου και λογική. Παραθέτουμε το σχετικό κείμενο:"πρώτον μεν ουν περί δούλων απορήσειεν αν τις, πότερον έστιν αρετή τις δούλου παρά τας οργανικάς και διακονικάς άλλη τιμιωτέρα τούτων, οίον σωφροσύνη και ανδρεία και δικαιοσύνη και των αλλων των τοιούτων έξεων, ή ουκ έστιν ουδεμία παρά τας σωματικάς υπηρεσίας έχει γάρ απορίαν αμφοτέρως είτε γαρ εστι, τι διοίσουσι των ελευθέρων; είτε μη εστιν όντων ανθρώπων και λόγου κοινωνούντων, άτοπον" Αριστοτέλης Πολιτικά, 1264 α.18

"Ο δούλος εθεωρείτο ως όργανον έμψυχον... και ως απλούν κτήμα ...και ένθα εγίνετο λόγος περί αυτού...ελαμβάνετο υπ' όψιν προ πάντων ουχί η ψυχή και η διάνοια αυτού, αλλά το όργανον των υπηρεσιών αυτού, το σώμα διό και αναφέρονται πολλάκις...ουχί απλώς σώματα αλλά δια των φράσεων οικετικά σώματα, αιχμάλωτα σώματα και δούλα σώματα", Βλ Χαρ. Ι.Βουλοδήμου, Περί του ιδιωτικού βίου των αρχαίων ελλήνων, εκδ. Δημιουργία, Αθήνα, 1997, τ.1, σ. 198

"[Ο δούλος αυτός] δε δίστασε να παντρευτεί την οικοδέσποινα και να συζήσει μαζί της". Δημοσθένης, Κατά του Στεφάνου, 45.74.1

"Μη καταφρονήσεις τη συμβουλή δούλου. Συχνά ο δούλος με τους σωστούς του τρόπους γίνεται καλύτερος απ' τον κύριό του. Κι αν η τύχη υποδούλωσε το σώμα του, ο νους του είναι ελεύθερος". Μένανδρος, Αποσπάσματα,722.4-8
Δουλεία, 64-65

Βλ. Robert Flaceliere, O δημόσιος και ιδιωτικός βίος των αρχαίων Ελλήνων, εκδ. Παπαδήμα, Αθήνα, 1986, [μτφρ. Γερασ. Δ. Βανδώρου], σ.64-65

ε. Η θέση της γυναίκας κατά την αρχαιότητα

"Μον' σπίτι τώρα πήγαινε να κάτσεις στις δουλειές σου,
στη ρόκα και στον αργαλειό και βάλε και τις σκλάβες.
Κι όσο γι αυτά που μίλησες οι άντρες θα φροντίσουν,
όλοι κι απ' όλους πρώτα εγώ που ορίζω μεσ' στο σπίτι".
Οδύσσεια , ε355-359[μτφρ.Ζ.Σιδέρη]

Γύναι, γυναιξί κόσμον η σιγή φέρει, Σοφοκλέους
Αίας, στ.293

Γυναικί σιγή τε και το σωφρονείν κάλλιστον, Ευριπίδου
Ηρακλής Μαινόμενος,στ.476

Μέλει γαρ ανδρί, μη γυνή βουλευέτω τάξωθεν
Αισχύλου, Επτά επί Θήβας,στ.200

"Όρισε ο Σόλωνας νόμο και για τις εξόδους των γυναικών, στα πένθη ή τις γιορτές, που εμπόδιζε την ακαταστασία και την ακολασία και όρισε να μη βγαίνει η γυναίκα φορώντας περισσότερα από τρία ρούχα, μήτε να παίρνει μαζί της φαγώσιμα ή ποτά που άξιζαν πάνω από έναν οβολό, να μη κρατά καλάθι πάνω από ένα πήχη και να μη βγαίνει τη νύχτα,εκτός αν μεταφέρεται με άμαξα και προπορεύεται δούλος με λύχνο".
Πλουτάρχου, Σόλων, 21.5.5 [απόδοση. Μ.Δήμου]

Εν σοι πάντ εστιν, εμόν δ έφησεν η μήτηρ έργον σωφρονείν.
Ξενοφών, Οικονομικός,7.14.4

"Κόρη έζη υπό πολλής επιμελείας όπως ελάχιστα μεν όψοιτο, ελάχιστα δε ακούσοιτο, ελάχιστα δε έροιτο", Ξενοφών, Οικονομικός,7.5.4