[Αριστοτέλους, Πολιτικά Α 2. 1252 b 27 -1253 a 38, μτφρ.
Δημ. Λυπουρλής, περιοδικό Φιλόλογος.]
Η κοινωνική οντότητα που προήλθε από τη συνένωση περισσότερων χωριών
είναι η πόλη, μια κοινωνική οντότητα τέλεια, που μπορούμε να πούμε
ότι πέτυχε τελικά την ύψιστη αυτάρκεια· συγκροτήθηκε για να διασφαλίζει
τη ζωή, στην πραγματικότητα όμως υπάρχει για να εξασφαλίζει την
καλή ζωή. Η πόλη, επομένως, είναι κάτι που ήρθε στην ύπαρξη εκ φύσεως,
όπως ακριβώς και οι πρώτες κοινωνικές οντότητες, αφού αυτή είναι
το τέλος εκείνων και αφού αυτό που λέμε φύση ενός πράγματος δεν
είναι παρά η μορφή που αυτό έχει κατά τη στιγμή της τελείωσης, της
ολοκλήρωσης του: αυτό δεν λέμε, πράγματι, πως είναι τελικά η φύση
του κάθε πράγματος, π.χ. του ανθρώπου, του αλόγου ή του σπιτιού,
η μορφή δηλαδή που το κάθε πράγμα έχει όταν ολοκληρωθεί η εξελικτική
του πορεία; Επίσης: Ο τελικός λόγος για τον οποίο υπάρχει ένα πράγμα
είναι κάτι το έξοχο, και η αυτάρκεια είναι τελικός στόχος και, άρα,
κάτι το έξοχο. Όλα αυτά κάνουν φανερό ότι η πόλη ανήκει στην κατηγορία
των πραγμάτων που υπάρχουν εκ φύσεως και ότι ο άνθρωπος είναι ένα
ον προορισμένο από τη φύση να ζει σε πόλη (πολιτικόν ζώον)- ο δίχως
πόλη άνθρωπος (θέλω να πω: ο εκ φύσεως δίχως πόλη, όχι ο δίχως πόλη
από κάποια τυχαία συγκυρία) ή είναι άνθρωπος κατώτερης ποιότητας
ή είναι ένα ον ανώτερο από τον άνθρωπο· είναι σαν εκείνον που ο
Όμηρος τον στόλισε με τους χαρακτηρισμούς " άνθρωπος δίχως
σόι, δίχως νόμους, δίχως σπιτικό"· αυτός ο άνθρωπος, ο δίχως
πόλη από τη φύση του, είναι -την ίδια στιγμή- και άνθρωπος που παθιάζεται
με τον πόλεμο: είναι σαν ένα απομονωμένο πιόνι στο παιχνίδι των
πεσσών. Είναι, νομίζω, τώρα φανερό γιατί ο άνθρωπος είναι πολιτικόν
ζώον περισσότερο από ό,τι οι μέλισσες ή τα άλλα αγελαία ζώα: Όπως
έχουμε ήδη πει πολλές φορές, η φύση δεν κάνει τίποτε δίχως λόγο
και χωρίς αιτία. Ας προσέξουμε ύστερα από αυτό ότι ο άνθρωπος είναι
το μόνο ζώο που είναι εφοδιασμένο με την ικανότητα του λόγου. Η
απλή φωνή δεν εκφράζει, ως γνωστόν, παρά μόνο τη λύπη και την ευχαρίστηση·
γ’ αυτό και υπάρχει σε όλα τα ζώα· η φύση τους έδωσε, πράγματι,
όλη κι όλη αυτήν την ικανότητα: να αντιλαμβάνονται το δυσάρεστο
και το ευχάριστο και αυτά να τα κάνουν φανερά το ένα στο άλλο· του
λόγου όμως ο προορισμός είναι να κάνει φανερό τι είναι ωφέλιμο και
τι βλαβερό και, άρα, τι είναι δίκαιο και τι άδικο· αυτό είναι, πράγματι,
που ξεχωρίζει τον άνθρωπο από τα άλλα ζώα: μονάχα αυτός αντιλαμβάνεται
το καλό και το κακό, το δίκαιο και το άδικο και όλα τα άλλα παρόμοια
πράγματα· και, φυσικά, η συμμετοχή σε όλα αυτά είναι που κάνει την
οικογένεια και την πόλη. Ώρα όμως να προσθέσουμε και κάτι άλλο στον
λόγο μας: Στην τάξη της φύσης η πόλη προηγείται από την οικογένεια
και από τον καθένα μας ως άτομο· ο λόγος είναι ότι το όλον αναγκαστικά
προηγείται του μέρους· πραγματικά, αν πάψει να υπάρχει το σώμα ως
σύνολο, δεν θα υπάρχει πια ούτε πόδι ούτε χέρι παρά μόνο ως (ίδια)
λέξη, όπως, ας πούμε, αν μιλούμε για πέτρινο χέρι (θα είναι, πράγματι,
κάτι σαν αυτό, αν μια φορά πεθάνει): όλα τα πράγματα είναι αυτό
που λέμε ότι είναι, αν τα κρίνουμε με κριτήριο τη λειτουργία και
τις ιδιότητες τους· από τη στιγμή, επομένως, που θα πάψουν να έχουν
αυτά τα χαρακτηριστικά, δεν θα πρέπει πια να λέμε ότι είναι ό,τι
ήταν πριν, αλλ' ότι απλώς εξακολουθούν να λέγονται ακόμη με την
ίδια λέξη. Είναι φανερό λοιπόν α) ότι η πόλη ήρθε στην ύπαρξη εκ
φύσεως, β) ότι προηγείται από το κάθε επιμέρους άτομο. Γιατί αν
είναι αλήθεια ότι ο καθένας μας χωριστά δεν είναι αυτάρκης, γίνεται
λογικά φανερό ότι το κάθε μεμονωμένο άτομο θα βρεθεί στην ίδια ακριβώς
κατάσταση που βρίσκονται, γενικά, τα μέρη προς το όλον· από την
άλλη μεριά, ο άνθρωπος που δεν μπορεί να ζει μαζί με άλλους σε κοινότητα,
ο άνθρωπος που λόγω αυτάρκειας αισθάνεται πως δεν του λείπει τίποτε,
αυτός ο άνθρωπος δεν αποτελεί με κανέναν τρόπο μέρος της πόλης-
ένας τέτοιος όμως άνθρωπος είναι, τότε, ή ζώο ή θεός. Είναι φυσική
λοιπόν η τάση του ανθρώπου να συνυπάρχει μαζί με άλλους σε μια τέτοια
κοινωνία. Κι εκείνος όμως που πρώτος τη συγκρότησε, υπήρξε ένας
από τους πιο μεγάλους ευεργέτες του ανθρώπου. Γιατί όπως ο άνθρωπος
είναι το ανώτερο από όλα τα όντα όταν φτάνει στην τελειότητα του,
έτσι όταν σπάζει τη σχέση του με τον νόμο και τη δικαιοσύνη γίνεται
το χειρότερο από όλα. Δεν υπάρχει πιο ανυπόφορο και πιο ολέθριο
πράγμα από την αδικία που διαθέτει όπλα. Ο άνθρωπος, από την άλλη,
γεννιέται εφοδιασμένος από τη φύση με όπλα για να υπηρετήσει τη
φρόνηση και την αρετή, που όμως μπορεί να τα χρησιμοποιήσει εξολοκλήρου
και για αντίθετους σκοπούς. Γι’ αυτό ο δίχως αρετή άνθρωπος είναι
από όλα τα όντα το πιο ανόσιο και το πιο άγριο, το χειρότερο από
όλα στις ερωτικές απολαύσεις και στις απολαύσεις του φαγητού. Η
δικαιοσύνη είναι στοιχείο συστατικό της πόλης· είναι αυτό που συγκρατεί
την τάξη στην πολιτική κοινωνία.