[Αριστοτέλους, Φυσικά Α 1.184 a 6 - b 25, μτφρ. Δημ. Λυπουρλής,
περιοδικό Φιλόλογος.]
Σε όλους τους επιστημονικούς κλάδους που αναφέρονται σε αρχές, αίτια
ή στοιχεία η επιστημονική γνώση προκύπτει από τη γνώση αυτών των
αρχών, αιτίων ή στοιχείων τότε, πράγματι, λέμε ότι γνωρίζουμε ένα
πράγμα, όταν έχουμε γνώση των έσχατων αιτίων και των πρώτων αρχών
του ή όταν έχουμε φτάσει ως τα πρωταρχικά του στοιχεία. Με αυτά
ως δεδομένο είναι φανερό ότι και στης φύσης τη σπουδή και μελέτη
προτεραιότητα για μας δεν μπορεί παρά να έχει ο προσδιορισμός των
αρχών της. Η ερευνά μας πρέπει να ακολουθήσει τον δρόμο που οδηγεί
από τα πιο γνώριμα και πιο σαφή για μας στα πιο γνώριμα και πιο
σαφή καθεαυτό. Γιατί δεν συμπίπτουν, βέβαια, τα για μας γνώριμα
με τα καθεαυτό γνώριμα. Και σ' αυτήν λοιπόν την περίπτωση πρέπει
κατανάγκην να προχωρήσουμε περνώντας από τα καθεαυτό ασαφέστερα,
σαφέστερα όμως για μας, στα καθεαυτά σαφέστερα και γνωριμότερα.
Πιο φανερά και πιο σαφή για μας είναι αρχικά τα σύνθετα σύνολα·
με αυτών την ανάλυση γίνονται στη συνέχεια γνώριμα σε μας τα στοιχεία
και οι αρχές. Αυτός ακριβώς είναι και ο λόγος που η σκέψη πρέπει
να προχωρεί από τα γενικά στα μερικά. Γιατί το όλον γίνεται σε μεγαλύτερο
βαθμό αντιληπτό και γνώριμο μέσω των αισθήσεων - και το γενικό είναι,
κατά κάποιον τρόπο, όλον, αφού σ' αυτό περιέχονται πολλά επιμέρους
που, κατά κάποιον τρόπο, αποτελούν τα μέρη του. Δεν συμβαίνει, από
μιαν άποψη, το ίδιο και στη σχέση λέξης και ορισμού; Η λέξη, ας
πούμε η λέξη "κύκλος", σημαίνει ένα όλον, και μάλιστα
με έναν εντελώς απροσδιόριστο τρόπο, ενώ ο ορισμός του κάνει, με
τη βοήθεια της ανάλυσης, να φανούν τα επιμέρους στοιχεία του. Μήπως
και τα παιδιά δεν ονομάζουν στην αρχή όλους τους άντρες "μπαμπάδες"
και όλες τις γυναίκες "μαμάδες", και μόνο αργότερα αντιλαμβάνονται
το πραγματικό νόημα των δύο αυτών λέξεων; Υποχρεωτικά δεν μπορεί
παρά να υπάρχει ή μία μόνο αρχή ή πολλές· αν είναι μία η αρχή, αυτή
υποχρεωτικά θα είναι ή αμετάβλητη, όπως διδάσκουν ο Παρμενίδης και
ο Μέλισσος, ή μεταβαλλόμενη, όπως δέχονται οι φυσικοί φιλόσοφοι,
μερικοί από τους οποίους λένε ότι η πρώτη αρχή είναι ο αέρας και
άλλοι πως είναι το νερό· αν πάλι υπάρχουν πολλές αρχές, αυτές θα
πρέπει να είναι ή περιορισμένου ή άπειρου αριθμού· αν είναι περιορισμένου
αριθμού, πάντως περισσότερες από μία, θα πρέπει να είναι ή δύο ή
τρεις ή τέσσερις ή ένας άλλος τέτοιος αριθμός· αν όμως είναι άπειρες,
αυτές ή θα πρέπει να είναι, όπως λέει ο Δημόκριτος, ίδιες ως προς
το γένος, διαφορετικές όμως ως προς τη μορφή, ή όχι μόνο διαφορετικές
ως προς τη μορφή αλλά και με αντίθετες ιδιότητες. Ίδια είναι και
η ερώτηση αυτών που ψάχνουν να βρουν τον αριθμό των όντων: το πρώτο
που ψάχνουν να βρουν είναι αν είναι ένα ή πολλά αυτά από τα οποία
αποτελέσθηκαν τα όντα, και αν είναι πολλά, αν είναι περιορισμένου
αριθμού ή άπειρα. Κι αυτοί, επομένως, ψάχνουν να δρουν αν υπάρχει
μία αρχή και ένα στοιχείο ή πολλά.