[Αριστοτέλους, Μετά τα φυσικά Α 1. 980 a 21 - 981 a 30,
μτφρ. Δημ. Λυπουρλής, περιοδικό Φιλόλογος.]
Όλοι οι άνθρωποι είμαστε έτσι καμωμένοι από τη φύση ώστε να επιδιώκουμε
τη γνώση. Απόδειξη η αγάπη και η εκτίμηση που έχουμε για τις αισθήσεις
μας· τις αγαπούμε πράγματι τις αισθήσεις μας και τις εκτιμούμε ακόμη
και ανεξάρτητα από τις πρακτικές τους χρήσεις - περισσότερο από
όλες την όραση: όχι μόνο ενόψει των πράξεων, αλλά και όταν δεν έχουμε
στο νου μας τις πράξεις, την όραση την προτιμούμε από όλες γενικά,
ας το πούμε έτσι, τις άλλες αισθήσεις· ο λόγος είναι ότι αυτή κυρίως
η αίσθηση μας βοηθάει να αποκτούμε γνώσεις και μας υποδηλώνει πολλά
για τις διαφορές των πραγμάτων. Τα ζώα γεννιούνται - έτσι το όρισε
η φύση – εφοδιασμένα με την ικανότητα να αισθάνονται, κι από αυτήν
άλλα πορίζονται την ικανότητα να θυμούνται και άλλα όχι. Συνέπεια:
τα πρώτα είναι πιο νοήμονα και πιο ικανά στη μάθηση από τα άλλα,
από αυτά δηλαδή που δεν μπορούν να θυμούνται. Ζώα που δεν έχουν
τη δυνατότητα να ακούν τους ήχους (παράδειγμα η μέλισσα, αλλά και
άλλα παρόμοιου τύπου ζώα) έχουν νοημοσύνη, δεν μπορούν όμως να μαθαίνουν·
τη δυνατότητα να μαθαίνουν την έχουν μόνο τα ζώα που, εκτός από
τη μνήμη, έχουν και αυτήν την αίσθηση. Όλα λοιπόν τα άλλα ζώα ζουν
με τις εντυπώσεις και με τις μνήμες και έχουν μικρή μόνο συμμετοχή
στην εμπειρία, το ανθρώπινο όμως είδος ζει επίσης με την τέχνη/
επιστήμη και με τη συλλογιστική ικανότητα. Από τη μνήμη γεννιέται
στους ανθρώπους η εμπειρία: οι πολλές μνήμες του ίδιου πράγματος
αποτελούν τελικά την εμπειρία. Η εμπειρία μοιάζει πάρα πολύ με την
επιστήμη και την τέχνη, η αλήθεια όμως είναι ότι την επιστήμη και
την τέχνη οι άνθρωποι την αποκτούν μέσω της εμπειρίας· όπως είπε
ο Πώλος - και είχε, βέβαια, δίκαιο - "από την εμπειρία γεννιέται
η τέχνη, ενώ από την απειρία το τυχαίο". Η τέχνη γεννιέται
όταν από πολλές επιμέρους εμπειρίες σχηματίζεται μία καθολική κρίση
για το πλήθος των όμοιων πραγμάτων. Να ξέρεις ότι όταν ήταν άρρωστος
ο Καλλίας από την τάδε αρρώστια τον ωφέλησε το τάδε πράγμα, ότι
το ίδιο έγινε και με τον Σωκράτη και με πολλά άλλα ακόμη επιμέρους
άτομα, αυτό είναι εμπειρία· το να ξέρεις όμως ότι το τάδε
πράγμα ωφέλησε όλα τα ίδιας κατασκευής άτομα (όλα ως μια κατηγορία),
όταν ήταν άρρωστα από την τάδε αρρώστια, π.χ. τους φλεγματικούς
ή τους χολώδεις όταν υπέφεραν από τον πυρετό που τον λέμε καύσο,
αυτό είναι τέχνη/επιστήμη. Από πρακτική άποψη η εμπειρία μοιάζει
να μη διαφέρει σε τίποτε από την τέχνη/επιστήμηΧ μερικές μάλιστα
φορές βλέπουμε τους έμπειρους να γνωρίζουν περισσότερες επιτυχίες
σε σύγκριση με εκείνους που διαθέτουν θεωρητικές γνώσεις, όχι όμως
και εμπειρία. Η αιτία αυτού του πράγματος είναι ότι η εμπειρία είναι
γνώση των επιμέρους πραγμάτων, ενώ η τέχνη/επιστήμη είναι γνώση
των καθόλου, και οι πράξεις και ό,τι γεννιέται από αυτές έχουν να
κάνουν με το επιμέρους. Ο γιατρός δεν γιατρεύει άνθρωπο (αυτό είναι
απλό συμπαρακολούθημα), αλλά τον Καλλία ή τον Σωκράτη ή κάποιον
άλλο με ένα τέτοιο όνομα, που συμβαίνει φυσικά να είναι και άνθρωπος.
Αν λοιπόν έχει κανείς θεωρητικές γνώσεις δίχως εμπειρία, και αν
γνωρίζει το καθόλου, αγνοεί όμως το επιμέρους που περιέχεται σ'
αυτό, το βέβαιο είναι ότι θα κάνει σε πολλές περιπτώσεις λάθος στη
θεραπεία του - αυτό, βλέπεις, που υποβάλλεται σε θεραπεία είναι
το επιμέρους. Η γνώση όμως και η σοφία θεωρούμε ότι ανήκουν μάλλον
στην τέχνη/επιστήμη παρά στην εμπειρία· γι’ αυτό και τους τεχνίτες/επιστήμονες
τους θεωρούμε σοφότερους από τους έμπειρους, γιατί πιστεύουμε πως
η σοφία είναι σε όλες τις περιπτώσεις παρακολούθημα της γνώσηςΧ
κι αυτό γιατί οι πρώτοι γνωρίζουν την αιτία, ενώ οι άλλοι όχι: οι
έμπειροι απλώς γνωρίζουν το ότι, όχι όμως το γιατί, ενώ οι άλλοι
γνωρίζουν το γιατί και την αιτία.