|
Η δουλεία στον Αριστοτέλη
Για τον Αριστοτέλη η δουλεία είναι θεσμός, ο οποίος
δικαιολογείται από την τάξη που υπάρχει σε όλη τη φύση:
παντού όπου υπάρχουν πολλά μέρη, αυτά διακρίνονται σε
ανώτερα και κατώτερα, παντού το ανώτερο εξουσιάζει και
κατευθύνει το κατώτερο· ο άνθρωπος π.χ. είναι φυσικό,
αφού υπερέχει, να εξουσιάζει τα ζώα· ο άντρας εξουσιάζει
τη γυναίκα· αλλά και στον ίδιο τον άνθρωπο υπάρχει το
σώμα και η ψυχή, όπου βέβαια την ηγεμονική θέση έχει
η ψυχή. Η ύπαρξη δούλων οφείλεται στην πνευματική διαφορά:
και ο άρχοντας και ο δούλος είναι προικισμένοι, ως άνθρωποι,
με λογική δύναμη. Ο φύσει δούλος μπορεί απλώς να κατανοήσει
τις εντολές του αφέντη του, ενώ αντίθετα ο φύσει ελεύθερος
χρησιμοποιεί το λόγο ενεργητικά και όχι απλώς παθητικά.
Ο δούλος, σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, είναι ένα έμψυχο
όργανο, που βοηθάει στην ικανοποίηση των υλικών αναγκών
του κυρίου του.
Οι απόψεις του Αριστοτέλη για το θέμα αυτό συχνά κατακρίθηκαν,
αφού μάλιστα είχαν ζήσει πριν από αυτόν φιλόσοφοι, όπως
οι σοφιστές, που υποστήριζαν ότι οι διακρίσεις σε ελεύθερους
και δούλους, αριστοκράτες και μη, είναι αποτέλεσμα κοινωνικών
συμβάσεων και όχι φυσικές.
Όμως άλλοι μελετητές υπογραμμίζουν ότι σε πολλά σημεία
των έργων του ο Αριστοτέλης εκφράζει επιφυλάξεις για
το θεσμό της δουλείας. Σύμφωνα λοιπόν με το Σταγειρίτη
φιλόσοφο:
· Η δουλεία είναι αναγκαία για τη συντήρηση
του ανθρώπου. Οι βαριές εργασίες καθιστούν αναγκαία
την ύπαρξη δούλων, διότι, σύμφωνα με τον Αριστοτέλη
αλλά και την κρατούσα αντίληψη της εποχής του,
δεν ήταν σωστό ελεύθεροι πολίτες να προσφέρουν
υπηρεσίες σε άλλους. «Αν , γράφει, κάθε εργαλείο
μπορούσε να εκπληρώσει το έργο του με μια εντολή…αν
οι αργαλειοί ύφαιναν από μόνοι τους και το πλήκτρο
κτύπαγε από μόνο του την κιθάρα, τότε ούτε οι
μάστορες θα χρειάζονταν βοηθούς, ούτε οι αφέντες
δούλους». Μένει ανοιχτό το ερώτημα, ποια θα ήταν
η θέση του Αριστοτέλη, αν μπορούσε να φανταστεί
και να μη θεωρεί ουτοπία την ύπαρξη μηχανών, που
αναλαμβάνουν τις βαριές εργασίες.
· Μια πηγή δούλων στην αρχαιότητα ήταν οι πόλεμοι
όμως, αν ένας πόλεμος είναι άδικος, πώς τότε μπορεί
να είναι δίκαια τα αποτελέσματά του; Άρα η δουλεία
που στηρίζεται στην ισχύ των όπλων είναι αδικαιολόγητη.
· Συχνά είναι δύσκολο να διακριθεί ο φύσει δούλος
από τον ελεύθερο· συμβαίνει δηλαδή συχνά ένας
ελεύθερος να έχει ψυχή και φρόνημα δούλου (να
είναι φύσει δούλος), ενώ ένας δούλος να συμπεριφέρεται
και να σκέφτεται σαν ελεύθερος (να είναι φύσει
ελεύθερος).
· Το παιδί ενός φύσει δούλου μπορεί να μην είναι
κατώτερο από έναν ελεύθερο. |
Αξίζει επίσης να σημειώσουμε ότι ο Αριστοτέλης θεωρεί
το δούλο ως όργανο του αφέντη με τον ίδιο τρόπο που
το χέρι είναι όργανο του ανθρώπου. Συμφέρον λοιπόν του
αφέντη είναι να μην κακομεταχειρίζεται αλλά να ενδιαφέρεται
και να φέρεται με ανθρωπιά στο δούλο.
|
|
|
|
