ΜΑΘΗΤΗΣ	ΜΑΘΗΤΡΙΑ
Διαβάσαμε στην Ελένη του Ευριπίδη δυο στίχους που θα προσυπέγραφε κι ο Σωκράτης.	Ποιους στίχους;
Ο άδικος ποτέ χαρά δε βλέπει μονάχα με το δίκιο η σωτηρία (στ. 1138-39).	Πράγματι θα μπορούσε να τους πει κι ο Σωκράτης, που άλλωστε διακήρυσσε ότι είναι καλύτερα να αδικείται κανείς παρά να αδικεί.
Βέβαια, αυτό δεν ισχύει στην πραγματικότητα.	Αντίθετα, ισχύει παντού και πάντα.
Αν ίσχυε, τότε δε θα βλέπαμε τόσους και τόσους άδικους να ζουν μέσα στα πλούτη και την ευτυχία.	Ναι, αλλά κάποτε τους πιάνει η τσιμπίδα του νόμου και τότε χάνουν και πλούτη και ευτυχία.
Αυτό μπορεί να ισχύει για κάποιους, όχι όμως για όλους.	Έχεις δίκιο. Πολλοί που στη ζωή τους ήταν κυριολεκτικά καθάρματα, ζουν ευτυχισμένοι και πεθαίνουν τιμημένοι.
Ας το δεχτούμε, κι ας μη συμβαίνει: όλοι οι παραβάτες των νόμων αργά ή γρήγορα τιμωρούνται. Και πάλι θα υπάρχουν άδικοι άνθρωποι, νομοταγείς όμως, που δεν μπορεί να τους πιάσει ο νόμος των ανθρώπων.	Δηλαδή, δεν καταλαβαίνω. Πώς κάποιος μπορεί να είναι άδικος και να μην τον τιμωρεί ο νόμος;
Ο υπάλληλος που, για να πάρει μια προαγωγή, κακολογεί το συνάδελφό του, κολακεύει με αισχρό τρόπο τους προϊσταμένους του, παραβιάζει κανένα γραπτό νόμο;	Όχι, αλλά παραβιάζει τους άγραφους νόμους.
Σωστά, όμως είναι άδικος χωρίς να παραβιάζει το νόμο. Και αυτός μπορεί να κάνει μια πολύ καλή καριέρα, να ευτυχήσει.	Έχεις δίκιο. Υπάρχουν πολλοί άδικοι, που ζουν και πεθαίνουν χωρίς ποτέ να καταδικαστούν για την αδικία τους. Όμως, είναι ευτυχισμένοι αυτοί οι άνθρωποι; Ο άνθρωπος δεν έχει τύψεις συνειδήσεως;
Ασφαλώς ο άνθρωπος έχει συνείδηση, και όταν κάνει κάτι κακό, δεν αισθάνεται καλά. Αλλά υπάρχουν και τόσοι άνθρωποι, που ξεπερνούν κι αυτό το εμπόδιο. Είναι αυτό που λέμε πωρωμένοι, άνθρωποι που ήταν εξαρχής ή έγιναν αναίσθητοι, δεν υπολογίζουν σε ηθικούς κανόνες, δεν έχουν τύψεις.	Ακόμη κι αν δεχτούμε, ότι υπάρχουν άνθρωποι τόσο πωρωμένοι που δεν έχουν τύψεις συνείδησης… όμως ευτυχισμένοι δε θα είναι, αφού θα αισθάνονται την περιφρόνηση του κόσμου, των συνανθρώπων τους.
Με το χρήμα και την ισχύ εξαγοράζονται τα πάντα. Άσχημο αυτό, αλλά έτσι είναι. Λένε, ότι ένας πολύ πλούσιος Έλληνας του 19^ου αιώνα, έγινε αιτία να χάσουν τα χρήματά τους εκατοντάδες φτωχοί άνθρωποι. Αυτός λοιπόν είπε:με μια δωρεά θα ξεχαστούνε όλα. Και πράγματι ξεχάστηκαν. Σήμερα θεωρείται εθνικός ευεργέτης.	Εντάξει, νίκησες. Μολονότι εγώ σε καμιά περίπτωση δε δέχομαι ότι ένας άνθρωπος δεν έχει τύψεις. Τότε είναι θηρίο ανήμερο, δεν ανήκει στην κοινωνία την ανθρώπινη…αλλά ας το δεχτούμε. Μπορεί να μην τιμωρηθεί σ΄ αυτή τη ζωή. Όμως υπάρχει και η μετά θάνατον τιμωρία.
Ναι, εδώ δεν μπορώ να αντιτάξω τίποτα. Κι αν ακόμη τη γλιτώσει ο άδικος στην επίγεια ζωή, μάλλον την έχει άσχημα στη μεταθανάτια. Πράγματι μονάχα με το δίκιο η σωτηρία, έχει δίκιο ο Ευριπίδης και ο Σωκράτης. Αυτό ισχύει, αν δεχτούμε ότι μετά το θάνατο οι καλοί ανταμείβονται και οι κακοί τιμωρούνται.	Όλες οι θρησκείες του κόσμου δέχονται ότι ο δίκαιος μετά θάνατο αμείβεται και τιμωρείται ο άδικος. Άρα θα πρέπει να δεχτούμε ότι κρύβεται μια αλήθεια μέσα σε αυτήν την πίστη.
Πιθανόν όμως, να ισχύει αυτό που είχε πει ο Κριτίας, ότι οι θεοί είναι επινόηση των ανθρώπων, ακριβώς για να φοβίζουν τους ανθρώπους και να τους συγκρατούν από την αδικία.	Ναι, αλλά όλοι οι άνθρωποι, να πιστεύουν σε μεταθανάτια ζωή και τιμωρία των κακών, αυτό δε σε προβληματίζει;
Καθόλου. Ίδιες συνθήκες, γεννούν παρόμοιες αντιλήψεις. Σε όλες τις κοινωνίες επικρατούσε αδικία-ο άνθρωπος είναι εγωιστικό ον – παντού λοιπόν δημιουργήθηκε και η ιδέα για θεούς και μεταθανάτια τιμωρία των κακών.	Αυτό δεν αποδεικνύεται, είναι θέμα πίστης, αν πιστεύεις σε θεό ή όχι.
Έχεις δίκιο, είναι καθαρά θέμα πίστης. Κάποιος όμως που δεν πιστεύει, μπορεί να ισχυριστεί ότι τελικά δεν ισχύουν αυτά που μας λέει ο Ευριπίδης και ο Σωκράτης. Θα κάνω όμως εγώ τώρα ο συνήγορο του διαβόλου και θα πω ότι ισχύουν τα λόγια του Ευριπίδη.	Άρα, εγώ που πιστεύω, δέχομαι ότι ισχύουν απόλυτα τα λόγια του Ευριπίδη. Να δω πώς θα το αποδείξεις.
Ο άνθρωπος δεχόμαστε ότι είναι κοινωνικό ον. Ναι ή όχι	Ασφαλώς.
Αυτός που ζει μόνος του θα πρέπει να είναι ή θεός ή θηρίο.	Αυτό δεν είναι δικό σου. Το είπε ο Αριστοτέλης. Αλλά έχεις δίκιο.
Για να είναι λοιπόν κάποιος ευτυχισμένος θα πρέπει να ζει μέσα στην κοινωνία.	Σωστά, μόνο με άλλους ανθρώπους μπορεί να χαρεί κανείς την ευτυχία του. Μόνος ούτε στον παράδεισο, λέει η γιαγιά μου.
Και έχει δίκιο. Πότε είναι ευτυχισμένος ένας άνθρωπος· όταν ζει με ευτυχισμένους ανθρώπους ή όταν ζει με δυστυχισμένους;	Ασφαλώς ευτυχισμένος αισθάνεται κάποιος, όταν και ο ίδιος είναι ευτυχισμένος και οι γύρω του είναι ευτυχισμένοι και χαρούμενοι.
Αν όμως οι άνθρωποι είναι άδικοι, πιστεύεις ότι οι συνάνθρωποί τους ευτυχούν;	Ασφαλώς, όχι όλοι.
Αν λοιπόν, μια τέτοια συμπεριφορά υιοθετηθεί από την πλειοψηφία των ανθρώπων, πιστεύεις ότι θα μπορεί να είναι κανείς ευτυχισμένος.	Πώς μπορεί να είναι ευτυχισμένος, οι γύρω του δυστυχούν; Γιατί δεν μπορεί; Αυτός και ένας στενός κύκλος φίλων του θα είναι ευτυχισμένοι.
Άρα έχει δίκιο ο Ευριπίδης. Συμφωνούμε; Ναι, αλλά θα αισθάνεται ωραία, όταν οι περισσότεροι γύρω του είναι δυστυχείς;	Ναι. Δε θα αισθάνεται, αν έχει συνείδηση και αισθήματα. Αν όμως είναι αναίσθητος και πωρωμένος;
Ξαναγυρίζουμε λοιπόν στο προηγούμενο πρόβλημα.	Ακριβώς.
Τότε το μόνο που μπορούμε να πούμε είναι ότι τα λόγια του Ευριπίδη ισχύουν απόλυτα σε δύο περιπτώσεις: όταν ο άνθρωπος έχει συνείδηση και αισθήματα και αν δεχθούμε ότι υπάρχει μεταθανάτια ζωή και τιμωρία του κακού.	Ακριβώς. Διαφορετικά, μάλλον δεν ισχύουν πάντα τα λόγια του Ευριπίδη.