| Πιθανοί συνδυασμοί διαλόγων |
|
| |
|
| στην ενότητα
Σοφιστές- |
Σωκράτης |
| |
|
| ΓΙΑ ΤΟ ΔΙΚΑΙΟ ΚΑΙ ΤΗΝ ΕΥΤΥΧΙΑ |
|
| (δύο συνομιλητές) |
|
| ΜΑΘΗΤΗΣ |
ΜΑΘΗΤΡΙΑ |
| Διαβάσαμε στην Ελένη του Ευριπίδη δυο
στίχους που θα προσυπέγραφε κι ο Σωκράτης. |
Ποιους στίχους; |
| Ο άδικος ποτέ χαρά δε βλέπει μονάχα με το δίκιο
η σωτηρία (στ. 1138-39). |
Πράγματι θα μπορούσε να τους πει κι ο Σωκράτης, που
άλλωστε διακήρυσσε ότι είναι καλύτερα να αδικείται κανείς
παρά να αδικεί. |
| Βέβαια, αυτό δεν ισχύει στην πραγματικότητα. |
Αντίθετα, ισχύει παντού και πάντα. |
| Αν ίσχυε, τότε δε θα βλέπαμε τόσους και τόσους άδικους
να ζουν μέσα στα πλούτη και την ευτυχία. |
Ναι, αλλά κάποτε τους πιάνει η τσιμπίδα του νόμου
και τότε χάνουν και πλούτη και ευτυχία. |
| Αυτό μπορεί να ισχύει για κάποιους, όχι όμως για όλους. |
Έχεις δίκιο. Πολλοί που στη ζωή τους ήταν κυριολεκτικά
καθάρματα, ζουν ευτυχισμένοι και πεθαίνουν τιμημένοι. |
| Ας το δεχτούμε, κι ας μη συμβαίνει: όλοι οι παραβάτες
των νόμων αργά ή γρήγορα τιμωρούνται. Και πάλι θα υπάρχουν
άδικοι άνθρωποι, νομοταγείς όμως, που δεν μπορεί να
τους πιάσει ο νόμος των ανθρώπων. |
Δηλαδή, δεν καταλαβαίνω. Πώς κάποιος μπορεί να είναι
άδικος και να μην τον τιμωρεί ο νόμος; |
| Ο υπάλληλος που, για να πάρει μια προαγωγή, κακολογεί
το συνάδελφό του, κολακεύει με αισχρό τρόπο τους προϊσταμένους
του, παραβιάζει κανένα γραπτό νόμο; |
Όχι, αλλά παραβιάζει τους άγραφους νόμους. |
| Σωστά, όμως είναι άδικος χωρίς να παραβιάζει το νόμο.
Και αυτός μπορεί να κάνει μια πολύ καλή καριέρα, να
ευτυχήσει. |
Έχεις δίκιο. Υπάρχουν πολλοί άδικοι, που ζουν
και πεθαίνουν χωρίς ποτέ να καταδικαστούν για την
αδικία τους.
Όμως, είναι ευτυχισμένοι αυτοί οι άνθρωποι; Ο άνθρωπος
δεν έχει τύψεις συνειδήσεως; |
| Ασφαλώς ο άνθρωπος έχει συνείδηση, και όταν κάνει
κάτι κακό, δεν αισθάνεται καλά. Αλλά υπάρχουν και τόσοι
άνθρωποι, που ξεπερνούν κι αυτό το εμπόδιο. Είναι αυτό
που λέμε πωρωμένοι, άνθρωποι που ήταν εξαρχής ή έγιναν
αναίσθητοι, δεν υπολογίζουν σε ηθικούς κανόνες, δεν
έχουν τύψεις. |
Ακόμη κι αν δεχτούμε, ότι υπάρχουν άνθρωποι τόσο πωρωμένοι
που δεν έχουν τύψεις συνείδησης… όμως ευτυχισμένοι δε
θα είναι, αφού θα αισθάνονται την περιφρόνηση του κόσμου,
των συνανθρώπων τους. |
| Με το χρήμα και την ισχύ εξαγοράζονται τα πάντα. Άσχημο
αυτό, αλλά έτσι είναι. Λένε, ότι ένας πολύ πλούσιος
Έλληνας του 19ου αιώνα, έγινε αιτία να χάσουν τα χρήματά
τους εκατοντάδες φτωχοί άνθρωποι. Αυτός λοιπόν είπε:
με μια δωρεά θα ξεχαστούνε όλα. Και πράγματι ξεχάστηκαν.
Σήμερα θεωρείται εθνικός ευεργέτης. |
Εντάξει, νίκησες. Μολονότι εγώ σε καμιά περίπτωση
δε δέχομαι ότι ένας άνθρωπος δεν έχει τύψεις. Τότε
είναι θηρίο ανήμερο, δεν ανήκει στην κοινωνία την
ανθρώπινη…αλλά ας το δεχτούμε.
Μπορεί να μην τιμωρηθεί σ΄ αυτή τη ζωή. Όμως υπάρχει
και η μετά θάνατον τιμωρία. |
| Ναι, εδώ δεν μπορώ να αντιτάξω τίποτα. Κι αν ακόμη
τη γλιτώσει ο άδικος στην επίγεια ζωή, μάλλον την
έχει άσχημα στη μεταθανάτια. Πράγματι μονάχα με το
δίκιο η σωτηρία, έχει δίκιο ο Ευριπίδης και ο Σωκράτης.
Αυτό ισχύει, αν δεχτούμε ότι μετά το θάνατο οι καλοί
ανταμείβονται και οι κακοί τιμωρούνται. |
Όλες οι θρησκείες του κόσμου δέχονται ότι ο δίκαιος
μετά θάνατο αμείβεται και τιμωρείται ο άδικος. Άρα θα
πρέπει να δεχτούμε ότι κρύβεται μια αλήθεια μέσα σε
αυτήν την πίστη. |
| Πιθανόν όμως, να ισχύει αυτό που είχε πει ο Κριτίας,
ότι οι θεοί είναι επινόηση των ανθρώπων, ακριβώς για
να φοβίζουν τους ανθρώπους και να τους συγκρατούν από
την αδικία. |
Ναι, αλλά όλοι οι άνθρωποι, να πιστεύουν σε μεταθανάτια
ζωή και τιμωρία των κακών, αυτό δε σε προβληματίζει; |
| Καθόλου. Ίδιες συνθήκες, γεννούν παρόμοιες αντιλήψεις.
Σε όλες τις κοινωνίες επικρατούσε αδικία-ο άνθρωπος
είναι εγωιστικό ον – παντού λοιπόν δημιουργήθηκε και
η ιδέα για θεούς και μεταθανάτια τιμωρία των κακών. |
Αυτό δεν αποδεικνύεται, είναι θέμα πίστης, αν πιστεύεις
σε θεό ή όχι. |
| Έχεις δίκιο, είναι καθαρά θέμα πίστης.
Κάποιος όμως που δεν πιστεύει, μπορεί να ισχυριστεί
ότι τελικά δεν ισχύουν αυτά που μας λέει ο Ευριπίδης
και ο Σωκράτης.
Θα κάνω όμως εγώ τώρα ο συνήγορο του διαβόλου και
θα πω ότι ισχύουν τα λόγια του Ευριπίδη. |
Άρα, εγώ που πιστεύω, δέχομαι ότι ισχύουν απόλυτα
τα λόγια του Ευριπίδη.
Να δω πώς θα το αποδείξεις. |
| Ο άνθρωπος δεχόμαστε ότι είναι κοινωνικό ον. Ναι ή
όχι; |
Ασφαλώς. |
| Αυτός που ζει μόνος του θα πρέπει να είναι ή θεός
ή θηρίο. |
Το είπε ο Αριστοτέλης. Αλλά έχεις δίκιο. |
| Για να είναι λοιπόν κάποιος ευτυχισμένος θα πρέπει
να ζει μέσα στην κοινωνία. |
Σωστά, μόνο με άλλους ανθρώπους μπορεί να χαρεί κανείς
την ευτυχία του. Μόνος ούτε στον παράδεισο, λέει η γιαγιά
μου. |
| Και έχει δίκιο.
Πότε είναι ευτυχισμένος ένας άνθρωπος· όταν ζει με
ευτυχισμένους ανθρώπους ή όταν ζει με δυστυχισμένους; |
Ασφαλώς ευτυχισμένος αισθάνεται κάποιος, όταν και
ο ίδιος είναι ευτυχισμένος και οι γύρω του είναι ευτυχισμένοι
και χαρούμενοι. |
| Αν όμως οι άνθρωποι είναι άδικοι, πιστεύεις ότι οι
συνάνθρωποί τους ευτυχούν; |
Ασφαλώς, όχι όλοι. |
| Αν λοιπόν, μια τέτοια συμπεριφορά υιοθετηθεί από την
πλειοψηφία των ανθρώπων, πιστεύεις ότι θα μπορεί να
είναι κανείς ευτυχισμένος. |
Πώς μπορεί να είναι ευτυχισμένος, οι γύρω του
δυστυχούν;
Γιατί δεν μπορεί; Αυτός και ένας στενός κύκλος φίλων
του θα είναι ευτυχισμένοι. |
| Άρα έχει δίκιο ο Ευριπίδης. Συμφωνούμε;
Ναι, αλλά θα αισθάνεται ωραία, όταν οι περισσότεροι
γύρω του είναι δυστυχείς; |
Ναι.
Δε θα αισθάνεται, αν έχει συνείδηση και αισθήματα.
Αν όμως είναι αναίσθητος και πωρωμένος; |
| Ξαναγυρίζουμε λοιπόν στο προηγούμενο πρόβλημα. |
Ακριβώς. |
| Τότε το μόνο που μπορούμε να πούμε είναι ότι τα λόγια
του Ευριπίδη ισχύουν απόλυτα σε δύο περιπτώσεις: όταν
ο άνθρωπος έχει συνείδηση και αισθήματα και αν δεχθούμε
ότι υπάρχει μεταθανάτια ζωή και τιμωρία του κακού. |
Ακριβώς.
Διαφορετικά, μάλλον δεν ισχύουν πάντα τα λόγια του
Ευριπίδη. |
| |
|
| |
|
| Αριστοτελικοί διάλογοι |
|
| |
|
| ΙΕΡΑΡΧΙΑ ΤΩΝ ΣΚΟΠΩΝ
|
|
| |
|
| AΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ |
ΜΑΘΗΤΗΣ |
| Γιατί πηγαίνεις σχολείο; |
Για να μάθω γράμματα. |
| Και για ποιο λόγο θέλεις να μάθεις γράμματα;
Και για ποιο λόγο θέλεις να σπουδάσεις; |
Θέλω να περάσω την τάξη και να πάω στο λύκειο.
Θέλω να σπουδάσω. |
| Και για ποιο λόγο επιδιώκεις να πας στο λύκειο; |
Θέλω αργότερα να πάω στο πανεπιστήμιο. |
| Πανεπιστήμιο; Σε περιμένουν λοιπόν αρκετά χρόνια μελέτης.
Αλλά γιατί να πας στο πανεπιστήμιο; |
Θέλω να σπουδάσω, να γίνω Μηχανικός. |
| Μηχανικός…Και για ποιο λόγο να γίνεις μηχανικός; |
Γιατί αυτό το επάγγελμα μου αρέσει. |
| Σοβαρότατος λόγος. Τι εννοείς σου αρέσει; |
Μου αρέσει, δηλαδή θα χαίρομαι να ασκώ αυτό το επάγγελμα.
|
| Ενώ, αν είχες κάποιο άλλο επάγγελμα; |
Πιθανόν να μην ήμουν ευτυχισμένος με το άλλο επάγγελμα. |
| Δηλαδή σε τελευταία ανάλυση θέλεις να γίνεις μηχανικός
για να είσαι ευτυχισμένος; |
Ο μηχανικός βρίσκει εύκολα δουλειά. |
| Και γιατί ενδιαφέρεσαι να βρεις εύκολα δουλειά; |
Μα δεν είναι αυτονόητο; |
| Όλα και τίποτε δεν είναι αυτονόητα. |
Θέλω να βρω μια δουλειά, για να μην έχω οικονομικά
προβλήματα, για να κερδίζω λεφτά. |
| Και τι να τα κάνεις τα λεφτά; |
Μα τα λεφτά τα θέλω, για να μπορώ να κάνω οικογένεια,
να έχω ένα σπίτι, να ντύνομαι, να τρέφομαι… |
| Καταλαβαίνω… Και γιατί θέλεις να κάνεις οικογένεια,
να έχεις ένα ωραίο σπίτι και όλα αυτά που ανάφερες; |
Μα για να περνάω καλά, να είμαι ευτυχισμένος. |
| Και γιατί θέλεις να είσαι ευτυχισμένος; |
Τι πάει να πει γιατί; Θέλω να είμαι ευτυχισμένος,
γιατί θέλω να είμαι ευτυχισμένος. Ποιος άνθρωπος, αν
είναι στα καλά του, δε θέλει να είναι ευτυχισμένος.
|
| Πολύ ωραία. Ας εξετάσουμε όσα είπες μέχρι τώρα. Σύμφωνοι; |
Σύμφωνοι. Αν και μου φαίνονται τόσo αυτονόητα. |
| Στη ζωή σου ανάφερες πολλούς σκοπούς. |
Πράγματι. Όλο σε «γιατί» με έβαλες να απαντάω. |
| Π.χ. ανάφερες ότι φοιτάς στο γυμνάσιο, γιατί θέλεις
να πας στο λύκειο. |
Σωστά! |
| Άρα η φοίτηση στο γυμνάσιο είναι το μέσο για να πετύχεις
το σκοπό να πας στο λύκειο. |
Και πάλι σωστά! |
| Είπες μετά ότι φοιτάς στο λύκειο, γιατί θέλεις να
πας στο πανεπιστήμιο. |
Ναι. |
| Άρα αυτό που προηγουμένως ανάφερες σα σκοπό, δηλ.
η φοίτηση στο λύκειο, τώρα έγινε μέσο για επίτευξη ενός
ανώτερου στόχου, της φοίτησης στο πανεπιστήμιο. |
Έχεις δίκιο. |
| Και η φοίτηση στο πανεπιστήμιο από σκοπός έγινε πάλι
μέσο για να γίνεις μηχανικός κ.ο.κ. |
Καταλαβαίνω πού το πας: κάθε φορά ο σκοπός γίνεται
μέσο για να επιτευχθεί ένας ανώτερος σκοπός. |
| Σωστά. Υπάρχει λοιπόν μια ιεραρχία σκοπών, από έναν
κατώτερο προς ένα ανώτερο. Δεν είναι έτσι; |
Ναι, αλλά σε ένα σημείο σταματήσαμε, γιατί δεν μπορούσαμε
να πάμε πιο πάνω. |
| Θυμάσαι πού ακριβώς σταματήσαμε; |
Βεβαίως, στην ευτυχία. Αν ρωτήσουμε κάποιον, γιατί
επιδιώκει να είναι ευτυχισμένος, δε θα μπορεί να απαντήσει. |
| Άρα λοιπόν, στην ιεραρχία των σκοπών ο τελευταίος
σκοπός, που δεν μπορεί να θεωρηθεί μέσο για επίτευξη
άλλου σκοπού, είναι η ευτυχία. |
Έτσι είναι! Η ευτυχία είναι ο τελευταίος σκοπός της
ζωής ενός ανθρώπου.
|
| |
|
| |
|
| ΔΙΑΛΟΓΟΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΥΤΥΧΙΑ
|
|
| |
|
| AΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ |
ΜΑΘΗΤΗΣ |
| Όλοι οι άνθρωποι έχουν έναν υπέρτατο σκοπό στη ζωή
τους. Κι αυτός είναι η ευτυχία. Δεν είν’ έτσι; |
Αναμφίβολα.
Πράγματι, ο σκοπός κάθε ανθρώπου είναι να ζει ευτυχισμένος.
Το θέμα είναι τι ακριβώς είναι ευτυχία.
|
| Εσύ τι φαντάζεσαι πώς είναι η υπέρτατη ευτυχία; |
Δύσκολο να το πω. Στην εποχή μας λένε ότι ευτυχία
είναι τα χρήματα, τα λεφτά. |
| Τα πράγματα δεν έχουν αλλάξει από την εποχή μου. Και
στη δική μου εποχή, και φαντάζομαι σε όλες τις εποχές,
πάρα πολλοί άνθρωποι θεωρούσαν υπέρτατη ευτυχία την
κατοχή πλούτου. |
Άδικο είχανε; Ποιος είναι ευτυχισμένος χωρίς χρήματα; |
| Να ρωτήσω όμως κάτι. Αν αποκτήσεις πολλά χρήματα,
τι θα τα κάνεις; |
Πολλά μπορεί να κάνει κανένας με τα λεφτά! Θα αγοράσω
ένα ωραίο σπίτι, ένα αυτοκίνητο… |
| Άρα λοιπόν, τα χρήματα δεν είναι αυτοσκοπός, δεν είναι
η υπέρτατη ευτυχία, αλλά μέσο. |
Έχεις δίκιο |
| Να ορίσουμε κάπως διαφορετικά την ευτυχία; |
Γιατί όχι; |
| Συμφωνείς με τον ορισμό αυτό: «Ευτυχισμένος είναι
ο πετυχημένος σε όλους τους τομείς, όποιος δηλαδή σε
κάθε στιγμή της ζωής του ενεργεί σωστά». |
Καμία αντίρρηση. |
| Άρα βρήκαμε τι είναι ευτυχία. |
Νομίζω ότι κάτι μένει ακόμη. Πότε ενεργεί κάποιος
σωστά; |
| Έχεις δίκιο. Ας εξετάσουμε αυτό το ζήτημα. Πότε θα
έλεγες ότι ένας γλύπτης είναι πετυχημένος, ότι δηλαδή
ενεργεί σωστά;
|
Μα αυτό είναι εύκολο. Όταν είναι σε θέση να κάνει
ωραία αγάλματα, τότε είναι πετυχημένος. |
| Θα λέγαμε λοιπόν ότι αυτός ο γλύπτης έχει την αρετή
που ταιριάζει σε ένα γλύπτη και γι’ αυτό είναι πετυχημένος.
Ισχύει αυτό και για έναν γιατρό; |
Ε, όχι βέβαια. Ο γιατρός είναι πετυχημένος, όταν κατέχει
καλά την επιστήμη του και μπορεί να κάνει σωστές διαγνώσεις
και να θεραπεύει τους ασθενείς του. Όταν δηλαδή έχει
την «αρετή», όπως ανέφερες, που ταιριάζει στο επάγγελμά
του. |
| Και για ένα μουσικό, ένα πιανίστα, ας πούμε, τι είναι
επιτυχία; |
Πολύ εύκολη η απάντηση. Πετυχημένος είναι, όταν κατέχει
τέλεια την τέχνη του. |
| Ως συμπέρασμα λοιπόν μπορούμε να πούμε ότι όλοι αυτοί
είναι πετυχημένοι στον τομέα τους. Eνεργούν σωστά, όταν
επιτελούν άριστα το ιδιαίτερο έργο τους: ο ένας να φτιάχνει
αγάλματα, ο άλλος να θεραπεύει τους αρρώστους, ο τρίτος
να παίζει καλά πιάνο κ.ο.κ. |
Σύμφωνοι. Η ζωή όμως δεν είναι μόνο επάγγελμα. Σε
κάθε στιγμή της ζωής μας παίρνουμε κάποιες αποφάσεις
και ενεργούμε. Πώς θα ξέρουμε ότι ενεργήσαμε σωστά; |
| Ένα ζώο πότε θα έλεγες ότι είναι χαρούμενο, ευτυχισμένο;
|
Όταν έχει αρκετή τροφή, δεν κινδυνεύει από τους εχθρούς
του, ικανοποιεί την επιθυμία του για αναπαραγωγή … |
Πολύ σωστά. Ένα ζώο είναι ευχαριστημένο, όταν καλύπτονται
βασικές ανάγκες του, δηλαδή όταν ενεργεί σύμφωνα με
την ιδιαίτερη φύση του, ως ζώου.
Ο άνθρωπος όμως σε τι διαφέρει από τα ζώα; |
Σωστά.
Εύκολη η απάντηση, διαθέτει λογική. |
| Άρα ο άνθρωπος ενεργεί σωστά, όταν ενεργεί σύμφωνα
με την ιδιαίτερη φύση του, που είναι ο λόγος, η λογική. |
Σωστά. |
| Η λογική όμως σε κάθε περίπτωση, τι μας υποδεικνύει; |
Τι; |
| Αν έχεις μπροστά σου ένα φαγητό που θα σου αρέσει,
θα φας μια μπουκιά και θα το παρατήσεις; |
Όχι, βέβαια. Αν μου αρέσει το φαγητό, θα μπορούσα
να φάω και δέκα πιάτα. |
| Και τα τρως; |
Όχι βέβαια. |
| Γιατί δεν τα τρως; |
Κατάλαβα πού το πας. Δεν τρώω δέκα πιάτα, γιατί η
λογική μου μού λέει ότι δεν πρέπει να φάω πάρα πολύ,
ούτε όμως και πάρα πολύ λίγο. |
| Σωστά. Η λογική λοιπόν επιτάσσει κάθε φορά τη μέση
οδό. |
Σωστά. Αλλά, υπάρχει για τις ανθρώπινες πράξεις μια
μέση οδός, ένα μέσο σε όλα τα πράγματα, όπως στα μαθηματικά; |
| Τι εννοείς όπως στα μαθηματικά; |
Να! Στην αριθμητική το μέσο ανάμεσα στο 1 και το 3
είναι το 2. Ισχύει αυτό και στις ανθρώπινες πράξεις;
Ας πούμε για το φαγητό, η μέση οδός σημαίνει την ίδια
ποσότητα για όλους τους ανθρώπους; |
| Όχι, βέβαια. Αν είσαι αθλητής, ή αν κάνεις μια πολύ
κοπιαστική δουλειά… |
… όπως, π.χ. τη δουλειά του μαθητή… |
| …έστω, τότε θα χρειαστείς περισσότερο φαγητό. Και
η μέση οδός στο φαγητό δεν σημαίνει ότι θα φάει την
ίδια ποσότητα ένας άντρας και ένα βρέφος. Η μέση οδός
ορίζεται με βάση τον άνθρωπο. |
Σωστά. Ας περάσουμε όμως στα πιο ειδικά προβλήματα.
Τι συγκεκριμένα πρέπει να κάνει κάποιος, για να είναι
ευτυχισμένος; |
| Πολύ σημαντικό θέμα. Αυτό το θέμα πρέπει να το συζητήσουμε
μια άλλη φορά. |
|
| |
|
| |
|
| ΠΡΟΫΠΟΘΕΣΕΙΣ ΤΗΣ ΕΥΤΥΧΙΑΣ
|
|
|
|
AΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ |
ΜΑΘΗΤΗΣ |
| Σε άλλη μας συζήτηση είχαμε πει ότι ευτυχισμένος είναι
ο άνθρωπος που ενεργεί πάντα σύμφωνα με τη φύση του
ως άνθρωπος. |
Βέβαια. |
| Και η ιδιαίτερη φύση του ανθρώπου ποια είναι; |
Η λογική, αυτό που τον κάνει να υπερέχει απέναντι
σε όλα τα άλλα ζώα. |
| Η λογική είναι το ιδιαίτερο γνώρισμα του ανθρώπου.
Άρα για τον άνθρωπο η τέλεια ευτυχία είναι η σοφία,
όταν δηλαδή ο άνθρωπος, εντελώς αυτάρκης, βυθίζεται
στη γνώση, τη φιλοσοφία… |
Κάτι θα ξέρεις απ’ αυτά, δάσκαλε, εγώ όμως δε βρίσκω
την τέλεια ευτυχία στη σοφία… Και νομίζω ότι δε θα συμφωνούσαν
και πολλοί άνθρωποι μαζί σου. Πόσοι άλλωστε φτάνουν
σε αυτήν την αυτάρκεια και τη σοφία; Μετριούνται στα
δάχτυλα του ενός χεριού; |
| Έχεις δίκιο. Για τους περισσότερους, τη συντριπτική
πλειοψηφία, άλλο είναι η ευτυχία. Ως λογικά όμως όντα
θα πρέπει να χρησιμοποιούμε τη λογική μας, αυτή είναι
η ιδιαίτερη αρετή μας. |
Έτσι είναι. Και είχαμε πει ότι η λογική μας οδηγεί
πάντα στην επιλογή του μέσου, αυτού που είναι το σωστό.
Αλλά πώς θα ξέρουμε ποιο είναι το μέσο, το σωστό μέτρο
κάθε φορά; Ποια θα είναι τα κριτήρια; |
| Εύκολα βρίσκεις τα κριτήρια για το σωστό μέτρο. Σκέψου
στην καθημερινή ζωή, πώς κρίνεις αν μια πράξη σου είναι
σωστή; |
Σκέφτομαι αν αυτό που κάνω το εγκρίνει η κοινωνία,
όπου ζω. |
| Πολύ σωστά, αυτό μπορεί να αποτελέσει ένα κριτήριο
του ορθού. Κι έπειτα, δεν υπάρχουν άνθρωποι σημαντικοί,
σπουδαίοι, πρότυπα, για σένα και άλλους ανθρώπους; |
Ασφαλώς. |
| Να λοιπόν και ένα άλλο κριτήριο. |
Άρα λοιπόν, εύκολο είναι να φτάσει κανείς στην ευτυχία:
αρκεί να ενεργεί σύμφωνα με τη λογική, δηλαδή να επιλέγει
τη μέση οδό, όπως αυτή ορίζεται από την κοινωνία και
τα σπουδαία πρότυπα. |
| Δεν αρκεί όμως μόνο αυτό. |
Γιατί; |
| Για να γνωρίζει πάντα τι είναι το σωστό, θα πρέπει
να έχει μια ιδιαίτερη αρετή. Τη φρόνηση. |
Σωστά, για να ξέρει κάθε φορά ποιο είναι το καλό και
ποιο το κακό. |
| Πολλές φορές όμως, ξέρουμε τι είναι καλό και τι κακό,
δεν επιλέγουμε όμως το καλό. |
Αυτό ισχύει πράγματι• ενώ ξέρω ότι σωστό είναι να
μελετώ πρώτα κι ύστερα να παίζω, εντούτοις πάντα κάνω
το αντίθετο… |
| Άρα, δε χρειάζεται μόνο φρόνηση, να μπορείς να διακρίνεις
πότε πρέπει να κάνεις κάτι, πότε όχι, αλλά και θάρρος
να μπορείς να αντισταθείς στους … πειρασμούς. Αλλά κι
εγκράτεια χρειάζεσαι, για να μην παρασύρεσαι από αυτό
που θα σου φανεί ευχάριστο και την πληρώσεις μετά. |
Κι είναι τόσο πολλοί οι πειρασμοί…
Φρόνηση, εγκράτεια, θάρρος- αυτές λοιπόν οι αρετές είναι
προϋποθέσεις της ευτυχίας. Όποιος τις κατέχει είναι
ευτυχισμένος;
|
| Να δούμε. Είναι ευτυχισμένος κατά τη γνώμη σου, αυτός
που τη μια χαίρεται, την άλλη λυπάται, γιατί δεν έκανε
τη σωστή επιλογή; |
Όχι. Ευτυχισμένος είμαι, όταν ζω διαρκώς σε μια κατάσταση
ευχάριστη… |
| Άρα, για να είναι κανένας ευτυχισμένος, πρέπει να
κάνει συνεχώς τις σωστές επιλογές, να του γίνει δηλαδή
συνήθεια, έξη, η σωστή επιλογή. |
Κι αυτός λοιπόν ο άνθρωπος θα είναι ευτυχισμένος;
|
| Στο βαθμό που αυτό εξαρτάται από τον ίδιο, όμως… |
Κατάλαβα, υπάρχουν και παράγοντες που δεν εξαρτώνται
από τη θέλησή μας. |
| Σωστά, μπορείς να σκεφτείς κάποιους από αυτούς τους
παράγοντες που καθορίζουν την ευτυχία μας, δεν εξαρτώνται
όμως από τη θέλησή μας; |
Θα έλεγα, π.χ. να μην τύχει και γεννηθεί κανένας σε
μια χώρα, όπου οι άνθρωποι ζούνε δυστυχισμένοι από τη
γέννησή τους κιόλας. |
| Έχεις δίκιο. Τι άλλο εκτός από την τύχη, πιστεύεις
ότι είναι απαραίτητα προϋπόθεση της ευτυχίας; |
Νομίζω ότι η τύχη τα καλύπτει όλα. |
| Σωστά, αλλά ας αναφέρουμε κάποια αγαθά συγκεκριμένα,
που θα λέγαμε ότι είναι απαραίτητα για την ευτυχία μας.
|
Πάνω απ΄ όλα η υγεία λέμε… |
| Κάποια λοιπόν σωματικά αγαθά είναι εντελώς απαραίτητα. |
Και ασφαλώς έχουμε δίκιο, χωρίς υγεία είναι δύσκολο
να είναι κανείς ευτυχισμένος. |
| Έπειτα, μπορεί κανένας να είναι ευτυχισμένος, όταν
είναι βυθισμένος στην απόλυτη φτώχια; |
Μάλλον όχι. Άρα και από κάποια άλλα αγαθά όχι σωματικά
έχει ανάγκη ο άνθρωπος. Κάποια εξωτερικά αγαθά. |
| Και αρκούν αυτά, τα σωματικά και τα εξωτερικά αγαθά; |
Νομίζω ότι αρκούν. |
| Ένας άνθρωπος υγιής, με χρήματα αρκετά για μια άνετη
ζωή, που όμως είναι κενός ψυχικά, αισθάνεται ότι είναι
άχρηστος, αισθάνεται ότι οι άλλοι δεν τον εκτιμούν,
θα τον λέγαμε ευτυχισμένο; |
Ασφαλώς και όχι. Πρέπει να τα έχει καλά με τους συμπολίτες
του, να τους εκτιμά και να τον εκτιμούν. |
| Ξεχάσαμε κάτι. |
Δύσκολο τελικά να είναι κανένας ευτυχισμένος. Τι ξεχάσαμε;
Δεν μπορώ να σκεφτώ, Τα αναφέραμε όλα. |
Να σε βοηθήσω.
Μπορεί κάποιος να είναι ευτυχισμένος σε μια κοινωνία,
όπου επικρατεί το άδικο, η εγκληματικότητα;
|
Πράγματι, δεν μπορεί να είναι κανένας ευτυχισμένος
σε μια τέτοια κοινωνία, αφού, ακόμη κι αν έχει τα αγαθά
που απαιτούνται για την ευτυχία του, θα ζει σε μια κατάσταση
φόβου. |
| Άρα, προϋπόθεση της ευτυχίας ενός ανθρώπου είναι να
ζει σε μια κοινωνία… |
… όπου θα επικρατεί η δικαιοσύνη. |
| Ας ανακεφαλαιώσουμε λοιπόν. |
Λοιπόν ευτυχισμένος είναι ο άνθρωπος… |
| |
|
| |
|
| |
|
| |
|
| |
|
| |
|
| |
|
| |
|
| |
|
| |
|
| |
|
| |
|
| |
|
| |
|
| |
|
| |
|
| |
|
| |
|
| |
|
| |
|
| |
|