Το πρώτο πρόβλημα που απασχόλησε τους Ίωνες στοχαστές ήταν το πρόβλημα του κόσμου, πώς δηλαδή είναι δυνατό να εξηγηθεί η δημιουργία του, οι συνεχείς μεταβολές που παρατηρούνται σ’ αυτόν και τα φαινόμενα της γένεσης και της φθοράς. Αναζητούσαν τη σταθερή πραγματικότητα πίσω από τα εναλλασσόμενα φαινόμενα (γένεση, μεταβολή, θάνατο) . Μέχρι την εποχή εκείνη απάντηση σε αυτό το πρόβλημα έδιναν οι μύθοι, που κυρίαρχο στοιχείο τους ήταν ο ανθρωπομορφισμός. Ας σημειώσουμε ότι η εξήγηση της δημιουργίας και λειτουργίας του κόσμου με μύθους, όπως αποτυπώνεται κυρίως στον Όμηρο και τον Ησίοδο, αποτέλεσε ένα βήμα μπροστά, αφού για πρώτη φορά έχουμε μια προσπάθεια συστηματοποίησης και τάξης των θεϊκών δυνάμεων. Καθώς επισημαίνουν διαπρεπείς μελετητές της ελληνικής φιλοσοφίας «ακόμα και η ίδια η ιδέα της προσωποποίησης δεν ήταν ολότελα αντιορθολογική. Η διαίρεση του κόσμου σε ένα πλήθος από θεούς και δαίμονες με διαφορετικές ιδιότητες και δυνάμεις ήταν από μόνη της μια σπουδαία πράξη ταξινόμησης».(G.S. Kirk- J.E. Raven – M. Schofield)
Με το πέρασμα από το μύθο στο λόγο, τα φαινόμενα δεν εξηγούνται από τη βούληση και τη δράση θεϊκών δυνάμεων αλλά με βάση τη λογική· ας σημειωθεί ότι, επειδή δεν υπήρχε σαφής διάκριση ανάμεσα στη φύση και την ανθρώπινη κοινωνία, γινόταν προσπάθεια να ερμηνευθεί η φύση με βάση όσα συμβαίνουν στην κοινωνία.
Στοιχεία που χαρακτηρίζουν τη σκέψη των περισσότερων προσωκρατικών φιλοσόφων είναι: