Γεννήθηκε στην Κολοφώνα της Μ. Ασίας, έφυγε όμως από την πόλη του, όταν επιβλήθηκε τυραννικό πολίτευμα και περιπλανήθηκε στις πόλεις της Μ. Ασίας. Όταν γύρω στο 540 π.Χ. ο Μήδος Άρπαγος άρχισε να επιτίθεται και να καταλαμβάνει μία-μία τις πόλεις της Ιωνίας, ο Ξενοφάνης, όπως και πολλοί άλλοι Έλληνες της Ιωνίας, αποφάσισε να μεταναστεύσει στη Δύση και κατέληξε στην Ελέα, πόλη της Κάτω Ιταλίας.
Ο Ξενοφάνης ήταν ποιητής-φιλόσοφος και πνεύμα επαναστατικό. Αμφισβήτησε την παραδοσιακή θρησκεία αλλά και τις παραδοσιακές αξίες της αριστοκρατικής κοινωνίας.
Άσκησε έντονη κριτική στην ανθρωπομορφική θρησκεία παρατηρώντας σκωπτικά ότι ο κάθε λαός και η κάθε φυλή αποδίδει στους θεούς τους τα δικά τους χαρακτηριστικά · και τα ζώα, τονίζει, θα έκαναν το ίδιο, αν μπορούσαν να ζωγραφίσουν και να φτιάξουν αγάλματα. Για τον Ξενοφάνη υπάρχει ένας θεός, που δε μοιάζει καθόλου ούτε σωματικά ούτε πνευματικά με τους ανθρώπους, παντοδύναμος, που βλέπει και ακούει τα πάντα. Η εικόνα των θεών, όπως παρουσιάζεται στον Όμηρο, είναι απαράδεκτη για τον Ξενοφάνη, αφού αποδίδονται στους θεούς χαρακτηριστικά ανθρώπινα ακόμη και ελαττώματα που ταιριάζουν στον άνθρωπο και όχι σε ένα ανώτερο ον.
Ο Ξενοφάνης άσκησε δριμύτατη κριτική και στον αθλητισμό και πίστευε ότι η ωφέλεια που προσφέρει ένας αθλητής στην πόλη με τη νίκη του σε αθλητικούς αγώνες είναι μικρή. Αντιπαραθέτει από τη μια τους ανθρώπους του πνεύματος και από την άλλη τους αθλητές: η προσφορά των δεύτερων είναι μικρή για την πόλη, ενώ αντιθέτως οι σοφοί μπορούν να συμβάλλουν στην ευνομία και την ευημερία της. Θεωρεί λοιπόν παράλογο και άδικο να αποδίδονται υπερβολικές τιμές στους αθλητές.
Αξιοσημείωτη είναι και η άποψη του Ξενοφάνη για τον πολιτισμό: πιστεύει ότι ο πολιτισμός δεν είναι θείο δώρο αλλά δημιούργημα του ανθρώπου. Η προσπάθεια του ανθρώπου και μόνον αυτού δημιουργεί πολιτισμό, ο οποίος αναπτύσσεται με την πάροδο του χρόνου. Βλέπουμε λοιπόν μια αισιόδοξη αντίληψη για την πορεία του ανθρώπου, που έρχεται σε αντίθεση με τις απαισιόδοξες αντιλήψεις του Ησιόδου και την τάση του μύθου γενικότερα να εξιδανικεύει το παρελθόν.

Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΣΚΕΨΗΣ ΤΟΥ ΞΕΝΟΦΑΝΗ
Ο Ξενοφάνης, χωρίς να είναι μια μεγαλοφυΐα όπως ο Αναξίμανδρος, κατέχει μια σημαντική θέση ανάμεσα στους αρχαίους στοχαστές, αφού είχε την τόλμη να ασκήσει αυστηρή κριτική στη θρησκεία και τα ιδεώδη της εποχής του.

Ο ΞΕΝΟΦΑΝΗΣ ΩΣ ΑΣΤΡΟΝΟΜΟΣ
Όπως και οι Μιλήσιοι φιλόσοφοι έτσι και ο Ξενοφάνης προσπάθησε να εξηγήσει ορθολογικά τη φύση και τα ουράνια σώματα. Θεωρούσε ότι η γη παρουσιάζει προς τα πάνω όρια ορατά και απτά, ενώ προς τα κάτω εκτείνεται στο άπειρο. Αφετηρία και τέρμα κάθε πράγματος είναι για τον Ξενοφάνη η γη.