Για τους περισσότερους σοφιστές
δεν υπάρχει μια αλήθεια· τα πάντα τίθενται
υπό αμφισβήτηση και γίνονται αντικείμενο έρευνας. Κριτήριο
της αλήθειας είναι η εμπειρία. «Δεν
υπολογίζονται πια θεοί, παραδόσεις, μυθολογικές αναμνήσεις
– οι εκτιμήσεις μας, τα συμφέροντά μας αποτελούν από δω
και πέρα το μόνο σίγουρο κριτήριο» . Αφού όμως οι άνθρωποι
έχουν διαφορετικές εμπειρίες και διαφορετικά συμφέροντα
και επιδιώξεις μπορούμε να διατυπώσουμε αλήθειες; Όχι, απαντούν
οι περισσότεροι σοφιστές· τα πάντα είναι σχετικά. Περίφημη
είναι η φράση του Πρωταγόρα για τον Άνθρωπο – Μέτρο
(Homo mensura στα λατινικά): Πάντων χρημάτων μέτρον άνθρωπος,
των μεν όντων ως έστιν, των δε ουκ όντων ως ουκ έστιν. [=Για
όλα τα πράγματα μέτρο είναι ο άνθρωπος· για όσα υπάρχουν,
ότι υπάρχουν και για όσα δεν υπάρχουν, ότι δεν υπάρχουν].
Ο σχετικισμός αυτός όμως, αν μεταφερθεί
και στις ανθρώπινες αξίες, μπορεί να γίνει
επικίνδυνος, αφού θα πρέπει να συμπεράνουμε
ότι ούτε καλό ούτε κακό, ούτε δίκαιο ούτε άδικο υπάρχει,
αλλά όλα
εξαρτώνται από τον τρόπο που τα βλέπει κάθε άνθρωπος ξεχωριστά
. Οι περισσότεροι όμως σοφιστές – ανάμεσά τους και ο Πρωταγόρας
- δε
διδάσκανε ούτε την παρανομία ούτε την περιφρόνηση των ηθικών
αξιών. Ο σχετικισμός τους στο επίπεδο της πράξης είχε
κάποια όρια. Αν π.χ. μια πράξη ωφελεί, μπορεί να κριθεί
σωστή· έτσι ο άρρωστος μπορεί να νομίζει κακό ένα φάρμακο,
γιατί έχει δυσάρεστη γεύση, ο γιατρός όμως, που γνωρίζει
την ωφέλεια που θα προξενήσει το φάρμακο αυτό, πιστεύει
ότι είναι καλό· ποιος έχει δίκιο; Ο γιατρός φυσικά, γιατί,
αν ο άρρωστος πάρει το φάρμακο, θα ωφεληθεί. Αλλά και στις
πολιτείες υπάρχουν πράγματα που είναι καλά ή κακά: όσα προάγουν
την πολιτεία και συντελούν στην ευημερία της είναι δίκαια·
όσα αντιθέτως βλάπτουν είναι άδικα. Ό,τι
θεωρεί μια πολιτεία δίκαιο και καλό και για όσο χρόνο το
θεωρεί, αυτό πρέπει να κάνουν οι πολίτες.
|


|