Το πρώτο πρόβλημα που απασχόλησε τους Ίωνες στοχαστές ήταν το πρόβλημα του κόσμου, πώς δηλαδή είναι δυνατό να εξηγηθεί η δημιουργία του, οι συνεχείς μεταβολές που παρατηρούνται, τα φαινόμενα της γένεσης και της φθοράς. Μέχρι την εποχή εκείνη απάντηση σε αυτό το πρόβλημα δίνανε οι μύθοι, που κυρίαρχο στοιχείο τους ήταν ο ανθρωπομορφισμός. Ας σημειώσουμε ότι και η μυθική εξήγηση της δημιουργίας και της λειτουργίας του κόσμου, όπως αποτυπώνεται κυρίως στον Όμηρο και τον Ησίοδο αποτελεί ένα βήμα μπροστά, αφού για πρώτη φορά έχουμε μια προσπάθεια συστηματοποίησης και τάξης. καθώς επισημαίνουν διαπρεπείς μελετητές της ελληνικής φιλοσοφίας «ακόμα και η ίδια η ιδέα της προσωποποίησης δεν ήταν ολότελα αντιορθολογική. Η διαίρεση του κόσμου σε ένα πλήθος από θεούς και δαίμονες με διαφορετικές ιδιότητες και δυνάμεις ήταν από μόνη της μια σπουδαία πράξη ταξινόμησης».(G.S. Kirk- J.E. Raven – M. Schofield 1990: 84)
Με το πέρασμα στο λόγο τα φαινόμενα δεν εξηγούνται από τη βούληση και τη δράση θεϊκών δυνάμεων αλλά με βάση τη λογική· ας σημειωθεί ότι επειδή δε φαίνεται να γινόταν σαφής διάκριση ανάμεσα στη φύση και την ανθρώπινη κοινωνία, γινόταν προσπάθεια να ερμηνευθεί η φύση με βάση όσα γίνονται στην κοινωνία.
Στοιχεία που χαρακτηρίζουν τη σκέψη των περισσοτέρων προσωκρατικών φιλοσόφων είναι:
· η ενασχόληση κυρίως με προβλήματα δημιουργίας και λειτουργίας του κόσμου και μάλιστα προσπάθεια ανακάλυψης της πρώτης «αρχής»του κόσμου, δηλαδή της ύλης που βρίσκεται πίσω από όλα τα υλικά πράγματα
· προσπάθεια ορθολογικής ερμηνείας, απομάκρυνση από το μυθικό τρόπο σκέψης, διατύπωση νόμων που έχουν αναγκαιότητα και καθολική ισχύ
· απόρριψη παραδοσιακών αξιών και στερεοτύπων
· κατανόηση της φύσης με όρους της κοινωνίας