Τα αντινομικά ζεύγη της ομηρικής θεολογίας

«Κατανόηση της συμπεριφοράς των ομηρικών θεών επιτυγχάνεται μέσω τριών αντινομικών ζευγών, που εμφανίζει η σχέση τους με τους ανθρώπους. Πρώτη αντινομία, απόσταση και φιλική προσέγγιση: Υπάρχουν σκηνές, όπου οι θεοί απομακρύνουν τους ήρωες από κοντά τους και τους θυμίζουν τις πραγματικές τους διαστάσεις. Στο Ε 440 π.χ. της Ιλιάδας ο Απόλλωνας φωνάζει στον Διομήδη να λογικεύεται και να μη θέλει να εξισώνεται με τους θεούς. Αλλά υπάρχουν και πολλές σκηνές, όπου οι θεοί έρχονται ως φίλοι και αρωγοί πλησίον των ηρώων. Δεύτερη αντινομία, σκληρότητα και καλοσύνη: Οι ομηρικοί θεοί είναι συχνά σκληροί στη συμπεριφορά τους και αμείλικτοι, αλλά όχι σπάνια επιδεικνύουν παραδειγματική καλοσύνη, όπως π.χ. η Αθηνά στους Έλληνες. Τρίτη αντινομία, αυθαιρεσία και δίκαιο: Συχνά στα ομηρικά κείμενα οι θεοί κινούνται σε μια περιοχή εξωηθική, όπου βασιλεύει το πάθος, η αυθαιρεσία, το δίκαιο του ισχυρού. Υπάρχουν όμως και πλείστες σκηνές από τις οποίες προκύπτει η προσπάθεια των θεών να επιβάλουν το δίκαιο. Εκεί η ύβρη τιμωρείται, ενώ η δικαιοσύνη εξαίρεται και οι δίκαιοι επαινούνται.

Δύο παρατηρήσεις εξάγονται εκ της παραθέσεως των τριών αντιθετικών ζευγών συμπεριφοράς: α) Η πρώτη παρατήρηση είναι ότι υπάρχει μία κατώτερη αντίληψη περί θεών και μία ανώτερη. Η κατώτερη έχει την καταγωγή της στο αρχέγονο προομηρικό μυθολογικό, υλικό, όπου οι μορφές των θεών δηλώνουν την προσπάθεια των ανθρώπων να εξηγήσουν την αιτία των πραγμάτων (Ποσειδώνας: άγρια θάλασσα). Η ανώτερη αντίληψη είναι καρπός μεταγενέστερος του Ελληνικού πνεύματος, το οποίο προσπάθησε να θέσει τέρμα στο χάος. β) Η δεύτερη παρατήρηση είναι ότι υπάρχει μια εξελικτική κίνηση της αντιλήψεως περί της συμπεριφοράς των θεών ανάμεσα στην Ιλιάδα και την Οδύσσεια. Στην Ιλιάδα οι θεοί είναι δύστροποι, ανυπότακτοι, εκδικητικοί, βίαιοι. Στην Οδύσσεια επικρατεί τάση ηθικοποιήσεως. Οι αθάνατοι θεοί εδώ δεν αγαπούν τα κακά έργα, αλλά απονέμουν δικαιοσύνη. Είναι ολοφάνερη η προσπάθεια του ποιητή να απαλλάξει τους θεούς από τις ανθρώπινες αδυναμίες και να τους προσδώσει την χρηστότητα που τους αρμόζει».


Α. Lesky, Ιστορία της αρχαίας ελληνικής λογοτεχνίας